Đổi mới sáng tạo và rủi ro pháp lý: Ranh giới để người dám làm được bảo vệ

Khi công nghệ mới cần hành lang rõ ràng

Nhằm rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí logistics, nâng sức cạnh tranh của hàng Việt Nam, Chính phủ đã ban hành Đề án thí điểm xây dựng cửa khẩu thông minh tại Lạng Sơn. Sau 2 năm triển khai, Đề án đã đạt kết quả bước đầu, nhưng chưa đủ điều kiện để vận hành đồng bộ.

Báo cáo tại cuộc họp ngày 19-10 vừa qua, tỉnh Lạng Sơn cho biết, hai bên đã thử nghiệm thành công xe tự hành AGV thông quan ban đêm; vận hành thử nghiệm 3 xe IGV. Quá trình thử nghiệm AGV đã vận chuyển an toàn 71 chuyến hàng từ Pò Chài (Trung Quốc) về bãi xe Bảo Nguyên.

Tuy nhiên, việc thử nghiệm phương tiện trong phạm vi cửa khẩu chưa đồng nghĩa với đủ điều kiện vận hành qua biên giới. Khó khăn lớn nhất hiện nay là cơ sở pháp lý cho hoạt động vận chuyển hàng hóa xuyên biên giới bằng xe AGV/IGV chưa hoàn thiện. Việc xe IGV không có người điều khiển vượt qua đường biên giới chưa được quy định đầy đủ trong Hiệp định vận tải đường bộ Việt Nam - Trung Quốc và pháp luật giao thông đường bộ Việt Nam. Các thủ tục cấp phép lưu hành tạm thời, chứng nhận chất lượng an toàn kỹ thuật, bảo vệ môi trường và quy trình xử lý sự cố cũng cần tiếp tục được hướng dẫn.

Cũng liên quan đến việc thử nghiệm xe tự hành, tháng 8 vừa qua, Hà Nội chính thức cho phép thử nghiệm có kiểm soát hệ thống giao thông tự hành thông minh gồm xe buýt tự hành, robotaxi, robot dọn vệ sinh tự động và robot giao hàng. Dự án được thử nghiệm 24 tháng tại khu Công nghệ cao Hòa Lạc và khu vực Đại học Quốc gia Hà Nội, cơ sở Hòa Lạc. Trong thời gian thử nghiệm, dù phương tiện có khả năng tự vận hành, tại vị trí lái vẫn có người giám sát an toàn, sẵn sàng can thiệp khi cần thiết.

Thời điểm đưa một công nghệ mới khỏi phòng nghiên cứu cũng là lúc phải đối diện với những tình huống chưa thể lường hết. Nếu đã tuân thủ quy trình, thực hiện đầy đủ biện pháp phòng ngừa mà thử nghiệm vẫn phát sinh thiệt hại thì trách nhiệm của người nghiên cứu, doanh nghiệp và đơn vị giám sát sẽ được xem xét thế nào. Đó không phải câu hỏi đề đòi hỏi miễn trách nhiệm, mà để người thực hiện biết rõ điều kiện được bảo vệ trước khi thực hiện.

Thực tiễn ấy đặt ra yêu cầu xây dựng hành lang pháp lý hình sự đủ rõ cho hoạt động đổi mới, sáng tạo.

Bảo vệ bằng điều kiện cụ thể, không bằng miễn trừ mặc nhiên

Tại kỳ họp thứ hai Quốc hội khoá XVI đang diễn ra, góp ý vào dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), đại biểu Trần Mạnh Huy (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Đà Nẵng) đề nghị, dự thảo phải phân định rõ giữa rủi ro hợp pháp, vi phạm quản lý và hành vi phạm tội. Cụ thể, cho ý kiến về cơ chế bảo vệ người nghiên cứu, thử nghiệm và ứng dụng công nghệ vì lợi ích chung tại các Điều 26, 31 và 32, đại biểu Trần Mạnh Huy cho rằng cần xác định rõ điều kiện áp dụng đối với từng trường hợp. Theo đó, người thực hiện hoạt động đổi mới sáng tạo đã tuân thủ quy trình, thực hiện đầy đủ nghĩa vụ phòng ngừa nhưng vẫn phát sinh rủi ro cần được xem xét bảo vệ theo quy định. Ngược lại, không thể mặc nhiên miễn trách nhiệm cho chủ thể cố tình vi phạm chỉ vì đã khắc phục hậu quả.

Cách tiếp cận này đặt trọng tâm vào quá trình thực hiện mà không chỉ nhìn kết quả cuối cùng. Một thử nghiệm không thành công cần được xem xét cùng hồ sơ tuân thủ, biện pháp phòng ngừa và các yếu tố lỗi. Đồng thời, việc khắc phục hậu quả không thể được xem xét để tự nó biến hành vi cố tình vi phạm thành rủi ro được chấp thuận. Đó là giới hạn cần được thể hiện minh bạch để bảo vệ đúng người, đúng trường hợp.

Cùng quan điểm, đại biểu Nguyễn Đại Đồng (đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Đà Nẵng) đề nghị mở rộng phạm vi phù hợp của các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự đối với hành vi gây thiệt hại trong quá trình thử nghiệm có kiểm soát công nghệ, quy trình, giải pháp, sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới phục vụ phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo. Bảo vệ hoạt động thử nghiệm không đồng nghĩa cho phép thử bằng mọi cách, ở mọi phạm vi. Pháp luật cần xác định được điều kiện bảo vệ, còn chủ thể thực hiện phải có căn cứ chứng minh việc tuân thủ.

Tham chiếu Quy định số 220-QĐ/TW của Ban Bí thư về cơ chế tôn vinh, trọng dụng và bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, đại biểu Nguyễn Phương Thủy (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội) cho rằng, Quy định 220-QĐ/TW thể hiện phạm vi tiếp cận rộng hơn lĩnh vực khoa học, công nghệ. Theo đó, các lĩnh vực ưu tiên được xác định tại Quy định 220-QĐ/TW bao gồm cải cách hành chính, quản lý và sử dụng hiệu quả nguồn lực, tháo gỡ điểm nghẽn, xử lý các vấn đề mới phát sinh trong thực tiễn.

Trên cơ sở thực tiễn, đại biểu Nguyễn Phương Thủy nêu trường hợp một cán bộ có thẩm quyền đề xuất và triển khai một phương án mới nhằm rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục hành chính, sử dụng nguồn lực công hiệu quả hơn, hay tháo gỡ điểm nghẽn trong thực tiễn. Phương án được xây dựng trên cơ sở thông tin có tại thời điểm quyết định, đúng thẩm quyền, có đánh giá rủi ro và biện pháp kiểm soát cần thiết; nhưng do những yếu tố khách quan chưa thể dự báo mà việc thực hiện phát sinh thiệt hại.

“Trường hợp này cần được đánh giá trên cơ sở toàn bộ quá trình ra quyết định, mức độ thận trọng, khả năng dự báo, nguyên nhân gây thiệt hại và mức độ lỗi. Không nên chỉ căn cứ vào hậu quả bất lợi để mặc nhiên đồng nhất với hành vi phạm tội đáng phải xử lý hình sự”, đại biểu Nguyễn Phương Thủy nêu quan điểm.

Từ đó, đại biểu Nguyễn Phương Thủy kiến nghị, mở rộng quy định tại điều 26 dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) theo hướng xác lập nguyên tắc chung về xử lý rủi ro khách quan trong hoạt động đổi mới sáng tạo và thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung với điều kiện và giới hạn chặt chẽ.

“Đây không phải là miễn trách nhiệm hình sự vì chủ thể có động cơ tốt hoặc vì mục tiêu cộng đồng, mà là tạo cơ sở pháp lý để đánh giá đầy đủ tính hợp pháp của hành vi, mức độ lỗi và việc tuân thủ các yêu cầu về phòng ngừa”, đại biểu Nguyễn Phương Thủy khẳng định.

Khuyến khích đổi mới sáng tạo không thể chỉ dừng ở lời kêu gọi dám nghĩ, dám làm. Cần làm rõ được phép làm gì, phải kiểm soát rủi ro ra sao và trách nhiệm được đánh giá bằng căn cứ nào. Một hành lang pháp lý minh bạch sẽ không xóa bỏ rủi ro sáng tạo, nhưng giúp người thực hiện nhận diện giới hạn, tuân thủ nghĩa vụ và được xem xét công bằng khi điều không mong muốn xảy ra.