Đền Thanh Nhàn: Nơi huyền tích Thánh Gióng vọng về bên dòng Cà Lồ

Không chỉ gây ấn tượng bởi những hiện vật quý có tuổi đời hàng trăm năm, ngôi đền còn là điểm hẹn văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng cư dân ba tổng xưa, gợi mở một hành trình khám phá di sản giàu ý nghĩa ở ngoại thành Hà Nội.

Dấu xưa trên thế đất “Bạch tượng ẩm thủy”

Tọa lạc trên một quả đồi thuộc xã Nội Bài, đền Thanh Nhàn mang vẻ đẹp cổ kính, thanh bình giữa không gian cây xanh và cảnh quan thiên nhiên khoáng đạt. Theo tư liệu giới thiệu tại di tích, phía trước đền là dòng sông Nguyệt Đức xưa, nay gọi là sông Cà Lồ. Trong quan niệm phong thủy dân gian, ngôi đền nằm trên thế đất “Bạch tượng ẩm thủy”, nghĩa là voi trắng uống nước, gợi nên một hình ảnh vừa gần gũi, vừa linh thiêng.

Giới thiệu về ngôi đền, ông Nguyễn Văn Bằng, đại diện Ban Quản lý đền Thanh Nhàn cho biết, đây không chỉ là niềm tự hào của người dân địa phương mà còn là nơi lưu giữ những giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng quý báu. Ông Nguyễn Văn Bằng chia sẻ: “Việc thu hút khách du lịch đến với đền không chỉ phát triển kinh tế, mà quan trọng hơn là lan tỏa những giá trị văn hóa, giáo dục truyền thống cho thế hệ mai sau”.

Ít ai biết rằng, đền Thanh Nhàn còn có tên gọi là đền Tam Tổng, bởi đây từng là không gian sinh hoạt tín ngưỡng chung của cộng đồng cư dân ba tổng Cổ Bái, Kim Anh và Gia Thượng xưa. Trải qua nhiều biến đổi về địa giới hành chính, mối gắn kết ấy vẫn được duy trì qua những dịp lễ hội truyền thống.

Theo các tư liệu sắc phong và văn bia còn lưu giữ, đền được hình thành vào khoảng cuối thế kỷ XVI. Năm 1947, trong khói lửa chiến tranh, phần lớn kiến trúc ngôi đền bị phá hủy, chỉ còn cung Đệ nhất. Từ nền di tích cũ, người dân địa phương đã từng bước phục dựng, gìn giữ không gian thờ tự qua nhiều thế hệ.

Điểm làm nên sức hấp dẫn riêng của đền Thanh Nhàn chính là huyền tích về Thánh Gióng. Theo truyền thuyết dân gian địa phương, trên hành trình đánh giặc Ân, Thánh Gióng từng đi qua và dừng chân nghỉ tại vùng đất này. Chuyện kể rằng, khi biết nơi đây có tên gọi Kẻ Khốn, Đức Thánh đã gợi ý đổi tên làng, từ đó hình thành những tên gọi gắn với sự mát lành, thanh bình, trước khi mang tên Thanh Nhàn.

Câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ như một phần ký ức văn hóa của cư dân địa phương, gửi gắm lòng tôn kính đối với người anh hùng huyền thoại và ước vọng về cuộc sống yên vui, no ấm.

Những báu vật giữa không gian linh thiêng

Bước qua nghi môn tứ trụ với những hình rồng, nghê được đắp nổi công phu, du khách tiến vào khoảng sân rộng trước đền. Từ đây, các lớp kiến trúc nối tiếp nhau theo thế đất cao dần, gồm cung Tiền tế, cung Đệ tam, cung Đệ nhị và cung Đệ nhất. Những nếp mái truyền thống, hệ thống vì kèo gỗ cùng không gian thờ tự tạo nên vẻ trang nghiêm, cổ kính.

Đặc biệt, đền Thanh Nhàn còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị lịch sử, nghệ thuật. Nổi bật là hai đôi rồng đá mang phong cách điêu khắc thời hậu Lê, cùng hệ thống sắc phong, thần tích, bia đá và nhiều đồ thờ quý.

Một trong những hiện vật gây ấn tượng là đôi tượng ngựa đồng, gồm ngựa hồng và ngựa bạch. Mỗi tượng cao khoảng 1,95m, nặng chừng một tấn, với yên cương, hàm tiết và những họa tiết trang trí được tạo tác tỉ mỉ. Sự hiện diện của đôi ngựa gợi nhắc hình tượng chiến mã trong truyền thuyết Thánh Gióng, đồng thời tạo nên nét đặc sắc trong không gian thờ tự.

Tại cung Đệ nhất, tượng Phù Đổng Thiên Vương được đặt trang trọng ở vị trí trung tâm. Pho tượng bằng hợp kim đồng, cao khoảng 2m, thể hiện Đức Thánh trong tư thế ngồi uy nghi, đầu đội mũ Bình thiên, trang phục trang trí các họa tiết rồng, mây, hoa cúc, hoa mẫu đơn được thếp vàng trên nền đỏ sẫm. Từng đường nét tạo hình, hoa văn trang trí góp phần làm nên giá trị nghệ thuật đặc sắc của pho tượng.

Không chỉ có giá trị kiến trúc, điêu khắc, đền Thanh Nhàn còn là nơi hội tụ đời sống tín ngưỡng của nhiều làng quê. Hằng năm, lễ hội truyền thống được tổ chức vào đầu tháng Giêng âm lịch, với ngày chính hội mồng 6, nhằm tưởng nhớ Phù Đổng Thiên Vương.

Theo chương trình lễ hội được địa phương giới thiệu năm 2026, các hoạt động diễn ra từ mồng 5 đến mồng 8 tháng Giêng, với những nghi thức như rước nước, mộc dục, rước lễ, tế Thánh, trồng và hóa cây Bông cùng nhiều trò chơi dân gian. Đó cũng là dịp cộng đồng các làng từng thuộc ba tổng xưa gặp gỡ, cùng gìn giữ phong tục và bày tỏ lòng tri ân tiền nhân.

Với những giá trị tiêu biểu, năm 1990, đền Thanh Nhàn được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia.

Ngày nay, cùng với việc bảo tồn, địa phương đang tìm hướng đưa di tích trở thành điểm đến hấp dẫn trong hành trình khám phá văn hóa Nội Bài. Theo đại diện Ban Quản lý đền Thanh Nhàn, một trong những mong muốn hiện nay là nâng cao chất lượng thuyết minh, ứng dụng công nghệ giới thiệu di sản, đồng thời kết nối ngôi đền với các làng nghề, sản phẩm OCOP và đặc sản địa phương, hình thành những hành trình trải nghiệm phong phú. Tuy nhiên, việc khai thác du lịch phải gắn với bảo tồn, giữ gìn cảnh quan và sự tôn nghiêm của di tích.

Rời đền Thanh Nhàn, điều đọng lại trong lòng du khách không chỉ là những mái đền cổ kính hay các hiện vật quý, mà còn là câu chuyện về một vùng đất đã gìn giữ ký ức Thánh Gióng qua bao thế hệ. Giữa nhịp sống đổi thay của vùng đất Nội Bài, mạch nguồn di sản ấy vẫn được tiếp nối, làm giàu thêm những điểm dừng chân trên hành trình khám phá miền quê văn hiến của Thủ đô.