Đề xuất “thả nổi” giá xăng, dầu:Thúc đẩy cạnh tranh, tạo áp lực giảm giá

Đột phá về chính sách cho thị trường

Nhiều năm qua, cơ chế điều hành giá xăng, dầu tại Việt Nam dựa trên công thức tính giá cơ sở do Nhà nước công bố định kỳ luôn là vấn đề thu hút sự quan tâm lớn của dư luận. Dù chu kỳ điều hành đã qua nhiều lần sửa đổi nhưng độ trễ của giá bán lẻ xăng, dầu trong nước so với biến động nhanh chóng của thị trường thế giới vẫn là một điểm nghẽn cố hữu.

Trong bối cảnh đó, đề xuất để doanh nghiệp tự quyết định giá bán xăng, dầu khi Bộ Công Thương hoàn thiện dự thảo nghị định thay thế Nghị định số 83/2014/NĐ-CP ngày 3-9-2014 và các nghị định sửa đổi, bổ sung của Chính phủ về kinh doanh xăng dầu, nhằm thay thế các nghị định hiện hành được xem là một trong những thay đổi đáng chú ý, hướng tới giảm can thiệp trực tiếp của cơ quan quản lý và nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp.

Một trong những nội dung mới của dự thảo nghị định là thay đổi căn bản phương thức điều hành giá: Doanh nghiệp quyết định giá bán, Nhà nước kiểm tra, giám sát. Nhà nước sẽ không công bố giá cơ sở định kỳ mà thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối ngoài hệ thống được tự quyết định giá và thực hiện kê khai giá theo quy định.

Thương nhân phân phối trong hệ thống bán không cao hơn giá do thương nhân đầu mối cung cấp. Thương nhân công bố giá trước thời điểm điều chỉnh, kê khai trong một ngày làm việc và kết nối dữ liệu kê khai giá với cơ quan quản lý.

Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) Trần Hữu Linh nhận định, việc để giá xăng, dầu cho thị trường, doanh nghiệp quyết định là mấu chốt nhằm định hình lại chuỗi cung ứng hiện nay. “Chúng ta chấp nhận mỗi cây xăng một giá, các doanh nghiệp có giá khác nhau phụ thuộc giá mua và cước phí, lợi nhuận, mức chiết khấu”, ông Trần Hữu Linh nói.

Nếu quy định trên được thông qua, việc mỗi cây xăng có thể bán một giá khác nhau sẽ trở thành hiện thực, liên bộ Công Thương - Tài chính sẽ không còn phải quy định giá trần bán lẻ vào mỗi thứ năm hằng tuần. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là giá xăng, dầu sẽ được “thả nổi” hoàn toàn. Các cơ quan chức năng sẽ hậu kiểm công thức tính giá, niêm yết giá và việc áp dụng hóa đơn điện tử. Các điều kiện để Nhà nước can thiệp khi có biến động lớn cũng đã được quy định rõ trong dự thảo.

“Thả nổi” nhưng phải giám sát chặt và hiệu quả

Theo các chuyên gia, quy định để doanh nghiệp và thị trường quyết định giá bán nếu được thông qua sẽ tạo ra một bước ngoặt lớn, phá vỡ thế “cào bằng” và tạo ra một cuộc cạnh tranh, sàng lọc khốc liệt. Chỉ những doanh nghiệp có năng lực quản trị tốt, tối ưu hóa được chi phí logistics và đầu vào mới đủ sức tạo ra dư địa giảm giá bán để thu hút người tiêu dùng.

Bên cạnh đó, việc trao quyền quyết định giá sẽ tạo động lực cho doanh nghiệp chủ động tính toán chi phí, bảo đảm cung ứng ổn định, giúp giảm rủi ro đứt gãy và giải quyết bài toán độ trễ điều chỉnh giá suốt nhiều năm qua.

Tuy nhiên, việc “thả nổi” giá xăng, dầu tiềm ẩn rủi ro lớn bởi đây là mặt hàng chiến lược quốc gia. Nếu thiếu cơ chế giám sát chặt chẽ, trường hợp doanh nghiệp định giá sai lệch nhằm kiếm lời hoặc “bắt tay” nhau đẩy giá lên cao sẽ tạo ra hệ lụy nghiêm trọng cho nền kinh tế và an sinh xã hội.

PGS.TS Ngô Trí Long, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu thị trường giá cả cho rằng, cần có cơ chế giám sát hiệu quả, kiểm soát chặt chẽ quan hệ giữa các đầu mối, phân phối và bán lẻ, tránh nguy cơ các ông lớn “bắt tay” ấn định giá cao hoặc chia sẻ thị phần.

Vai trò kiểm soát của cơ quan quản lý cạnh tranh là vô cùng quan trọng để phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi tiêu cực như thỏa thuận giá, lạm dụng vị trí thống lĩnh hoặc bán dưới giá thành nhằm triệt tiêu đối thủ. Cần lưu ý mối quan hệ giữa đầu mối và đại lý bán lẻ cần minh bạch, vì doanh nghiệp bán lẻ chỉ thực sự có quyền tự chủ khi được lựa chọn lấy hàng từ nhiều nguồn cung khác nhau.

Đồng quan điểm, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, Viện Thương mại và Kinh tế quốc dân (Đại học Kinh tế quốc dân) khẳng định, quyền định giá cần đi cùng cơ chế hậu kiểm và minh bạch dữ liệu.

Việc trao quyền tự quyết giúp thúc đẩy cạnh tranh, tạo áp lực giảm giá xăng, dầu nhưng hiệu quả lại phụ thuộc vào nguồn cung thực chất. Do đó, việc công khai dữ liệu giá xăng, dầu trên một hệ thống tập trung là rất cần thiết. Đồng thời, doanh nghiệp phải duy trì mức dự trữ bắt buộc để bảo đảm nguồn cung ổn định và tạo nguồn dự trữ chiến lược ứng phó khi biến động vượt khả năng chống đỡ của thị trường.

Dự thảo nghị định có phạm vi điều chỉnh rộng, tác động trực tiếp đến hàng nghìn doanh nghiệp, hệ thống bán lẻ xăng, dầu và người dân, liên quan chặt chẽ đến an ninh năng lượng nên cần được nghiên cứu thật kỹ trước khi áp dụng. Đề xuất “thả nổi” giá xăng, dầu cần được thiết kế chặt chẽ để khi ban hành sẽ thực sự trở thành một “điểm nổ” chính sách, tạo đột phá lớn cho thị trường kinh doanh xăng, dầu trong nước.