Quỹ bình ổn giá xăng dầu: Nguồn lực lớn, cần cách dùng hiệu quả

Khi giá tăng, nguồn lực bình ổn phát huy vai trò

Từ đầu năm đến kỳ điều hành ngày 24-9, thị trường xăng dầu đã trải qua 47 kỳ điều hành. Trong 10 kỳ đầu tiên, từ ngày 8-1 đến 7-3, Quỹ Bình ổn giá xăng dầu không phát sinh trích lập hoặc chi sử dụng.

Nhưng sang tháng 3, khi giá dầu thế giới biến động mạnh, quỹ liên tiếp được sử dụng. Riêng 6 kỳ từ ngày 10 đến 25-3, mức chi khá cao. Đáng chú ý, trong 3 kỳ liên tiếp ngày 10, 11 và 12-3, quỹ chi 4.000 đồng/lít đối với xăng và dầu hỏa, 5.000 đồng/lít đối với dầu diesel và 4.000 đồng/kg đối với dầu mazut.

Khi giá xăng dầu hạ nhiệt từ tháng 4, việc trích lập được thực hiện trở lại. Từ mức 800 đồng/lít đối với xăng, 1.000 đồng/lít đối với dầu diesel và 800 đồng/kg đối với dầu mazut trong kỳ điều hành ngày 9-4, mức trích lập sau đó được điều chỉnh tùy diễn biến thị trường, nhìn chung thu hẹp dần về cuối giai đoạn.

Đến tháng 9, khi giá xăng dầu lại tăng liên tiếp, quỹ được sử dụng trở lại. Ngày 10-9, mức chi là 500 đồng/lít xăng sinh học; ngày 17-9 tăng lên 1.250 đồng/lít xăng sinh học, 2.000 đồng/lít dầu diesel và 1.250 đồng/kg dầu mazut. Đến ngày 24-9, cả trích lập và chi sử dụng đều ở mức 0 đồng.

Những con số trên cho thấy Quỹ Bình ổn đang được vận hành theo hướng tạo thêm dư địa cho quá trình điều hành khi thị trường biến động mạnh. Quỹ không thể “đóng băng” giá xăng dầu, nhưng có thể góp phần giảm bớt sức ép trong những thời điểm giá tăng nhanh.

Thực tế, từ đầu tháng 9 đến kỳ điều hành ngày 24-9, xăng E5 RON 92 tăng tổng cộng 4.630 đồng/lít, từ 22.480 đồng lên 26.390 đồng/lít. Xăng E10 RON 95-III tăng 4.480 đồng/lít, từ 23.270 đồng lên 27.080 đồng/lít. Dầu diesel tăng 2.050 đồng/lít qua 3 kỳ điều chỉnh, trong khi dầu mazut tăng 1.830 đồng/kg.

Theo bà Trần Thị Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà Bán lẻ Việt Nam, xăng dầu tăng giá khiến doanh nghiệp vận tải phải tính toán lại chi phí, doanh nghiệp sản xuất chịu thêm áp lực đầu vào, còn người tiêu dùng có thể phải trả thêm tiền cho hàng hóa và dịch vụ.

Theo số liệu đến ngày 30-6, số dư Quỹ Bình ổn tại các doanh nghiệp đầu mối đạt hơn 196,28 tỷ đồng, tăng hơn 1,22 tỷ đồng so với đầu quý II, chủ yếu nhờ tiền lãi phát sinh từ tiền gửi. Trong khi đó, nguồn tạm ứng từ ngân sách nhà nước đến cuối quý II đạt hơn 1.714 tỷ đồng, tăng đáng kể so với mức hơn 701,806 tỷ đồng đầu quý.

Riêng trong quý II, tổng số tiền trích lập đạt hơn 1.886 tỷ đồng, trong khi số chi sử dụng hơn 873 tỷ đồng. Như vậy, đến cuối quý II, tổng nguồn lực của Quỹ Bình ổn đạt hơn 1.911 tỷ đồng. Tuy nhiên, bài toán hiện nay là nguồn lực này nên được giữ và vận hành như thế nào để khi thị trường cần, có thể phát huy tác dụng nhanh nhất?

Từ “giữ tiền” đến chủ động nguồn cung

Theo ông Nguyễn Xuân Thắng, Giám đốc Công ty TNHH Xăng dầu Hải Âu Phát (Lâm Đồng), từ thực tế hoạt động kinh doanh xăng dầu, nếu quỹ tiếp tục tồn tại chủ yếu dưới dạng tiền, sẽ có lúc nguồn lực này không giải quyết được bài toán thị trường. Có những thời điểm do biến động địa chính trị, thị trường rơi vào tình trạng “có tiền nhưng khó mua được hàng”. Khi đó, tiền có thể hỗ trợ về giá, nhưng lại không tạo thêm được nguồn cung.

Vì vậy, ông Thắng đề xuất nghiên cứu chuyển nguồn lực từ tiền sang hàng hóa, cụ thể là xăng dầu dự trữ. Theo ông, nếu có nguồn dự trữ đủ lớn, thị trường có thể chủ động ứng phó trong khoảng một đến ba tháng, thậm chí sáu tháng khi xảy ra biến động lớn.

Điểm đáng chú ý trong đề xuất này là cách tiếp cận chuyển từ ứng phó với giá sang chủ động nguồn cung. Khi xuất hiện dấu hiệu giá thế giới tăng đột biến, nếu trong nước đã có sẵn một lượng xăng dầu dự trữ và đưa ra thị trường kịp thời, nguồn cung được bổ sung sẽ tác động trực tiếp tới quan hệ cung - cầu, qua đó có thể giảm bớt áp lực tăng giá.

Tuy nhiên, đây không phải phép thay thế đơn giản giữa “tiền” và “hàng”. Dự trữ xăng dầu cần hệ thống kho, chi phí bảo quản, kiểm soát chất lượng và cơ chế xuất - nhập minh bạch. Quan trọng hơn, phải xác định rõ khi nào đưa hàng ra thị trường, đưa bao nhiêu và nguồn lực được bổ sung trở lại ra sao.

Ở một góc nhìn khác, Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh, Giám đốc nghiên cứu chính sách vĩ mô Trung tâm Green-X (Đại học VinUni), cho rằng cần ưu tiên nguồn lực bình ổn cho dầu diesel nếu giá tiếp tục tăng cao. Đây là loại nhiên liệu gắn trực tiếp với hoạt động sản xuất và vận tải, nên biến động giá có thể tác động rộng tới mặt bằng giá hàng hóa.

Tiến sĩ Nguyễn Tú Anh cũng đề xuất nghiên cứu phương án tiếp tục bổ sung nguồn lực cho quỹ, trong đó có khả năng huy động vốn thông qua trái phiếu ngắn hạn; khi thị trường ổn định, nguồn thu của quỹ có thể được sử dụng để mua lại và hoàn trả trái phiếu.

Dự thảo lần thứ 14 Nghị định về kinh doanh xăng dầu của Bộ Công Thương cũng đề xuất thay đổi cách quản lý quỹ. Theo đó, thương nhân đầu mối phải chuyển toàn bộ số dư dương về tài khoản do Bộ Tài chính mở; sau khi bù trừ, tài khoản được bàn giao cho Bộ Công Thương. Doanh nghiệp cũng phải kiểm toán độc lập để xác định lại số dư và xử lý các khoản thiếu, thừa hoặc âm theo quy định.

Đây có thể xem là cơ hội để nhìn lại toàn bộ cách vận hành nguồn lực bình ổn theo hướng minh bạch và hiệu quả hơn. Vì, mục tiêu của Quỹ Bình ổn không phải là giữ cho giá xăng dầu đứng yên trước mọi biến động. Điều thị trường cần là một “khoảng đệm” đủ linh hoạt, để khi giá thế giới tăng mạnh, doanh nghiệp và người dân không phải ngay lập tức gánh toàn bộ cú sốc.