Đánh thức di sản, mở lối công nghiệp văn hóa

Từ “kho báu” di sản đến những sản phẩm mới

Ở xã Thư Lâm, di sản không nằm riêng trong những ngôi đình, ngôi chùa hay lễ hội. Đó còn là những câu chuyện, trò diễn, nghề thủ công và tri thức được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ.

Theo số liệu của địa phương, xã hiện có 96 di tích, trong đó 43 di tích đã được xếp hạng, gồm 25 di tích cấp quốc gia và 18 di tích cấp thành phố. Hệ thống di sản phi vật thể cũng đặc sắc với các lễ hội làng và nhiều nghi thức, trò diễn dân gian. Đặc biệt, rối nước Đào Thục đã trở thành “thương hiệu” thu hút khách du lịch; ca trù Lỗ Khê, nơi được coi là “đất tổ ca trù”... Bên cạnh đó, còn có các lễ hội mang những nét riêng như kén rể ở Đường Yên hay kéo lửa, thổi cơm thi ở Lương Quy.

Đằng sau những di sản ấy còn là một không gian văn hóa làng quê Bắc Bộ với cây đa, bến nước, sân đình, ao hồ, đồng ruộng, dòng sông Cà Lồ và những làng nghề thủ công. Trong đó, nghề chạm khắc gỗ mỹ nghệ ở Vân Hà không chỉ tạo việc làm, thu nhập mà còn là không gian sáng tạo, nơi kỹ thuật truyền thống gặp tư duy thiết kế và nhu cầu thị trường.

PGS.TS Bùi Xuân Đính, Hội Văn nghệ dân gian Hà Nội, cho rằng, cần nhìn di sản của Thư Lâm từ chính mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển. Theo ông, di sản văn hóa ở đây gồm cả giá trị vật thể như kiến trúc, nghệ thuật, đồ thờ, cổ vật, bảo vật và giá trị phi vật thể như lễ thức, đám rước, trò diễn, các loại hình nghệ thuật biểu diễn như rối nước, ca trù, chèo, tuồng, được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Điều quan trọng, theo PGS.TS Bùi Xuân Đính, là cần nhìn di sản như nguồn tài nguyên gốc của công nghiệp văn hóa. Di sản cung cấp tư liệu, chất liệu, “nguyên liệu” cho sáng tạo; từ đó có thể hình thành những sản phẩm văn hóa mới, gọn nhẹ, dễ tiếp cận. Khi kết hợp sức sáng tạo với khoa học, công nghệ và kỹ xảo hiện đại, các loại hình truyền thống có thể đến với đông đảo công chúng hơn.

Ở chiều ngược lại, công nghiệp văn hóa cũng mở thêm phương thức để bảo tồn, phát huy di sản, đưa những giá trị ấy trở thành sản phẩm và tài sản văn hóa có thể tiếp cận thị trường.

Từ cách nhìn đó, những ý tưởng làm mới di sản không nhất thiết phải bắt đầu bằng những công trình lớn. Một nhà văn hóa cũ, trụ sở hợp tác xã hay kho bãi dôi dư sau sắp xếp có thể được chuyển đổi thành trung tâm sáng tạo cộng đồng; nơi tổ chức lớp học, truyền nghề rối nước, thực hành chế tác đồ gỗ, thưởng trà hay giao lưu cùng nghệ nhân.

Công nghệ cũng có thể giúp kể lại câu chuyện di sản bằng ngôn ngữ gần gũi hơn. Rối nước Đào Thục có thể được phát triển thành trải nghiệm tương tác; công nghệ AR, VR giúp du khách khám phá thủy đình, con rối và câu chuyện phía sau mỗi trò diễn. Kiến trúc, hoa văn, quân rối cổ có thể được số hóa thành dữ liệu 3D, vừa hỗ trợ bảo tồn vừa tạo nguồn tư liệu cho sáng tạo sản phẩm mới.

Mở đường cho một hệ sinh thái sáng tạo

Điều đáng chú ý là những ý tưởng về công nghiệp văn hóa ở Thư Lâm không dừng ở việc tạo thêm một sản phẩm du lịch. Đích đến là hình thành một chuỗi giá trị, trong đó di sản, nghệ nhân, nhà thiết kế, doanh nghiệp, cộng đồng và công nghệ cùng tham gia.

Từ nghề chạm khắc gỗ và nghệ thuật rối nước, có thể phát triển những sản phẩm lưu niệm, quà tặng mang dấu ấn Thư Lâm: Mô hình thủy đình lắp ghép, con rối gỗ thu nhỏ, đồ gia dụng lấy cảm hứng từ hoa văn chạm khắc đình làng. Những sản phẩm nhỏ, dễ mang theo nhưng chứa câu chuyện văn hóa có thể đưa hình ảnh địa phương đến với du khách theo một cách khác.

Xa hơn là phát triển trải nghiệm “một ngày làm nghệ nhân”, kết nối các gia đình còn lưu giữ nhà vườn cổ với hoạt động lưu trú, trải nghiệm văn hóa. Khi du khách không chỉ đến xem một tiết mục rối nước, thắp hương tại di tích rồi ra về mà có thể ở lại, học một nghề, làm một sản phẩm, nghe một câu chuyện, giá trị kinh tế của di sản sẽ được mở rộng theo chiều sâu.

Cùng với cách tiếp cận của PGS.TS Bùi Xuân Đính, PGS.TS Đặng Văn Bài, Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia đề xuất, cần coi Thư Lâm như một “hệ sinh thái di sản văn hóa”, trong đó di sản vật thể, phi vật thể, thiên nhiên, làng nghề cùng cộng đồng, nhà nước, doanh nghiệp, nghệ nhân và môi trường xung quanh tạo thành một hệ thống có sự tương tác, chuyển hóa lẫn nhau. Từ góc nhìn này, Thư Lâm có thể được xem như một “bảo tàng di sản sống”, với cấu trúc đa dạng và liên hoàn.

Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành sản phẩm, trước hết cần giữ được cái gốc. Các chuyên gia đề xuất tái cấu trúc không gian di sản gắn với bảo tồn cảnh quan, nghiên cứu kỹ giá trị từng di tích, đồng thời xây dựng sản phẩm mới trên nền tảng di sản. Cùng với đó là đào tạo nhân lực có khả năng kết hợp hiểu biết văn hóa với công nghệ như AI, thiết kế trải nghiệm; tăng cường tư vấn của các nhà khoa học và nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của di sản.

Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Thư Lâm Phạm Trọng La nhấn mạnh, địa phương đang sở hữu nguồn lực văn hóa giàu giá trị và cần bảo tồn, phát huy theo hướng hài hòa với thực tiễn. Mục tiêu là từng bước đưa di sản vào đời sống đương đại, trở thành sản phẩm du lịch, công nghiệp văn hóa, tạo sinh kế và nâng cao đời sống nhân dân. Thư Lâm cần tìm hướng đi từ chính căn cốt văn hóa của mình, thay vì chạy theo một công thức có sẵn.

Câu chuyện ở Thư Lâm cho thấy, đánh thức di sản không phải biến mọi giá trị truyền thống thành hàng hóa. Điều quan trọng là tìm được cách để di sản tiếp tục sống trong đời sống hôm nay. Ở đó, nghệ nhân có thêm đất diễn, người trẻ có thêm cơ hội sáng tạo, người dân có thêm sinh kế, du khách có thêm trải nghiệm. Khi đó, bảo tồn và phát triển có thể cùng nuôi dưỡng nhau - để di sản vừa giữ được ký ức của một vùng đất, vừa mở ra những giá trị mới cho tương lai.