Công trình chống ngập của Hà Nội: Làm thế nào để phát huy hiệu quả?

Hành động để xóa “điểm nghẽn”

Những trận mưa cực đoan trong hai năm 2024 - 2025 đã bộc lộ rõ giới hạn của hệ thống thoát nước Hà Nội. Trong kịch bản mưa đặc biệt lớn, trên 100mm/giờ, Hà Nội có thể xuất hiện tới 220 điểm úng ngập tại 54 phường, xã. Điều đó cho thấy ngập úng không còn là câu chuyện riêng của vài điểm trũng hay một số tuyến phố cũ, mà là vấn đề về tổng thể năng lực trữ nước, dẫn nước và tiêu nước của cả đô thị.

Vì thế, chống ngập được Hà Nội xác định là một trong những nhiệm vụ cấp bách nhằm tháo gỡ 5 “điểm nghẽn” phát triển của Thủ đô. Trên cơ sở các nghị quyết, kết luận và chỉ đạo của Thành ủy, HĐND, UBND thành phố, nhiều dự án thoát nước được đưa vào nhóm công trình khẩn cấp, áp dụng quy trình triển khai rút gọn, tập trung tối đa nguồn lực để sớm phát huy hiệu quả trước cao điểm mùa mưa năm 2026.

Trong tổng thể 10 công trình chống ngập khẩn cấp của thành phố, có 7 dự án đã được triển khai gấp rút ngay, gồm 5 hồ điều hòa Phú Đô, Thụy Phương 2, Đồng Bông 2, Yên Nghĩa 1, Yên Nghĩa 2 và hai dự án cải tạo tuyến hạ lưu Kim Ngưu, tuyến kênh Thụy Phương.

Đây đều là những công trình tác động trực tiếp đến các lưu vực thường xuyên chịu áp lực ngập úng ở phía Tây, Tây Bắc và phía Nam Thủ Đô. Năm hồ điều hòa có nhiệm vụ bổ sung dung tích trữ nước, tạo không gian điều tiết trong thời gian mưa lớn. Hai tuyến kênh, cống dài khoảng 10km đảm nhận vai trò khơi thông dòng chảy, dẫn nước về các trạm bơm và công trình đầu mối, đồng thời kết nối các lưu vực thoát nước vốn còn chia cắt.

Quá trình thực hiện diễn ra trong điều kiện đặc biệt khó khăn. Riêng 5 hồ điều hòa phải giải phóng khoảng 102,9ha mặt bằng; nhiều khu vực vướng nguồn gốc đất, công trình ngầm, nổi, trạm biến áp, đường điện, nước và viễn thông. Ông Trần Văn Tiến - Phó Giám đốc Ban QLDA đầu tư xây dựng công trình hạ tầng kỹ thuật và nông nghiệp Hà Nội, cho biết các dự án vừa phải chạy đua với mùa mưa, vừa thi công tại khu vực đông dân cư, có hệ thống hạ tầng kỹ thuật phức tạp và nền địa chất yếu.

Tuy nhiên, dưới sự chỉ đạo vô cùng tập trung, sát sao của UBND thành phố, Sở Xây dựng Hà Nội, cùng nỗ lực của chủ đầu tư, chính quyền cơ sở và các nhà thầu, những khó khăn về mặt bằng, vật liệu, vận chuyển đất từng bước được tháo gỡ. Quan trọng hơn, cách làm khẩn cấp đã không còn kiểu manh mún, thi công từng dự án riêng lẻ, mà đồng bộ đẩy nhanh tiến độ cả hệ thống có khả năng kết nối giữa hồ điều hòa, tuyến dẫn, trạm bơm và các lưu vực tiêu thoát nước.

Cuối tháng 6 vừa qua, 7 dự án chống ngập khẩn cấp nêu trên đã cơ bản hoàn thành các hạng mục trọng yếu, hồ Thụy Phương 2, Phú Đô, Đồng Bông 2 và Yên Nghĩa 2 đã thành hình, đáp ứng nhiệm vụ trữ nước cần thiết. Tổng dung tích trữ nước của 5 hồ đạt khoảng 2,725 triệu m³.

Đây là nguồn bổ sung quan trọng đối với những lưu vực vốn thiếu không gian điều tiết, nhất là khu vực phía Tây Hà Nội. Hồ Phú Đô có diện tích mặt nước 31,5ha, dung tích điều tiết khoảng 0,93 triệu m³; hồ Thụy Phương 2 rộng 14,5ha; hồ Đồng Bông 2 rộng 12ha. Hai hồ Yên Nghĩa 1 và Yên Nghĩa 2 được kết nối với kênh La Khê, kênh Đông La và hệ thống Trạm bơm Yên Nghĩa.

Tăng cường năng lực vận hành

Hiệu quả bước đầu đã được ghi nhận qua một số trận mưa lớn. Ông Nguyễn Chương Dương - Trưởng phòng Quản lý dự án hạ tầng môi trường, Ban QLDA đầu tư xây dựng công trình hạ tầng kỹ thuật và nông nghiệp Hà Nội, cho biết hồ Phú Đô đã tham gia tiếp nhận, điều tiết nước trong trận mưa lớn ngày 28-5. Việc có thêm dung tích chứa đã góp phần giảm tải cho Trạm bơm Đồng Bông, rút ngắn đáng kể thời gian ngập tại một số khu vực thuộc phường Từ Liêm.

Trong đợt mưa từ chiều tối 8 đến 9-6, lượng mưa tại Hà Nội phổ biến từ 50 - 100mm, có nơi cao hơn. Qua kiểm tra, một số địa bàn từng thường xuyên ngập như đường Nguyễn Đình Tứ, Võ Chí Công, khu vực Mỹ Đình và khu đô thị Resco cơ bản thoát nước tốt.

Ông Trương Quốc Bảo - Trưởng phòng Quản lý dự án hạ tầng cấp, thoát nước, Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng công trình hạ tầng kỹ thuật và nông nghiệp Hà Nội, cho biết trước khi mưa xảy ra, đơn vị đã phối hợp với Trung tâm Quản lý hạ tầng kỹ thuật thành phố Hà Nội và Công ty TNHH một thành viên Thoát nước Hà Nội triển khai các kịch bản vận hành. Các công trình như hồ Phú Đô, hồ Đồng Bông 2, kênh Thụy Phương cùng những hạng mục liên quan được kết nối với hệ thống chung, qua đó bước đầu giảm tình trạng ngập nghiêm trọng tại một số điểm cũ.

Tuy nhiên, vẫn còn bất cập trong công tác vận hành hệ thống chống ngập, đơn cử như diễn biến chiều 9-7 tại khu vực các phố Quang Trung, Trần Quốc Toản, Phan Bội Châu, Lý Thường Kiệt, Liên Trì, Nguyễn Gia Thiều và ngã năm Bà Triệu vẫn xảy ra ngập cục bộ.

Theo Sở Xây dựng Hà Nội, nguyên nhân trực tiếp là việc vận hành cửa kết nối tuyến thoát nước phố Quang Trung với hồ Bảy Mẫu trong Công viên Thống Nhất diễn ra chậm, khiến nước chưa kịp tiêu thoát. Sau khi cửa kết nối được mở, khoảng 30 phút sau nước tại các điểm ngập đã rút hết. Trung tâm Quản lý hạ tầng kỹ thuật thành phố Hà Nội đã phải tổ chức họp kiểm điểm, rút kinh nghiệm ngay trong tối cùng ngày.

Sự việc cho thấy hệ thống có năng lực tiêu thoát nhưng thao tác điều hành chưa theo kịp diễn biến mưa. Trong chống ngập đô thị, chỉ một mắt xích vận hành chậm cũng có thể làm giảm hiệu quả của cả dự án. Vì vậy, bên cạnh hoàn thiện các hạng mục còn lại, thành phố cần chỉ đạo các sở, ngành chuyên trách, chuẩn hóa quy trình cảnh báo, phân công rõ người trực tiếp ra lệnh và thao tác mở cửa xả, đồng thời thiết lập cơ chế phối hợp theo thời gian thực giữa cơ quan dự báo, đơn vị quản lý hạ tầng, doanh nghiệp thoát nước và chính quyền địa phương.

Trưởng phòng Quản lý hạ tầng cấp, thoát nước, Sở Xây dựng Hà Nội Lê Văn Du cho biết: Hệ thống các dự án khẩn cấp có phạm vi tác động đến nhiều điểm ngập thuộc lưu vực sông Tô Lịch, Tả Nhuệ, Hữu Nhuệ và một số khu vực khác. Điều đó đặt ra yêu cầu các công trình phải được quản lý như một chỉnh thể theo lưu vực, thay vì vận hành tách rời theo ranh giới dự án hoặc địa bàn hành chính.

Có thể thấy, 7 dự án khẩn cấp đã bắt kịp yêu cầu trước mắt và nâng cao đáng kể khả năng chống ngập cho thành phố. Nhưng để những công trình hàng nghìn tỷ đồng phát huy trọn vẹn hiệu quả, năng lực quản lý và vận hành phải được nâng lên tương xứng. Công trình là điều kiện cần; cảnh báo sớm, phối hợp chặt chẽ và thao tác chính xác mới là điều kiện đủ để Hà Nội chủ động hơn trước những trận mưa ngày càng cực đoan.