Chuyển đổi tư duy hỗ trợ người dân bị thu hồi đất

Sáng 29-10, tiếp tục chương trình kỳ họp thứ hai, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Đất đai (sửa đổi).

Bảo vệ thực chất quyền lợi hợp pháp của người dân

Phát biểu thảo luận, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Đoàn Hải Phòng) cho rằng, sửa đổi Luật Đất đai lần này cần hướng tới ba yêu cầu xuyên suốt: Khơi thông nguồn lực đất đai, bảo vệ thực chất quyền lợi hợp pháp của người dân và kiểm soát chặt chẽ quyền lực trong quản lý đất đai.

Đại biểu đề nghị Chính phủ tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định nêu trên, đặc biệt là những nội dung trực tiếp xác lập, hạn chế quyền của người sử dụng đất và trách nhiệm của cơ quan nhà nước, cần được quy định rõ ngay trong Luật. Đồng thời, bảo đảm tính thống nhất với các dự án Luật Nhà ở, Luật Kinh doanh bất động sản và các luật có liên quan đang được Quốc hội xem xét.

"Có như vậy, Luật Đất đai mới thực sự trở thành công cụ kiến tạo phát triển, giải quyết được những bất cập kéo dài và tạo nền tảng pháp lý ổn định, minh bạch cho việc khai thác, sử dụng hiệu quả nguồn lực đất đai", đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn nói.

Vấn đề hoàn thiện các quy định về hỗ trợ, tái định cư và phục hồi sinh kế cho người dân bị thu hồi đất được đại biểu Quốc hội quan tâm thảo luận. Đại biểu Dương Khắc Mai (Đoàn Lâm Đồng) thống nhất với định hướng chuyển từ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống, ưu tiên tái định cư tại chỗ và bảo đảm điều kiện sinh hoạt phù hợp với phong tục, tập quán.

Tuy nhiên, đại biểu đề nghị làm rõ tiêu chí đánh giá điều kiện tái định cư tương đương. Theo đó, việc đánh giá không nên chỉ căn cứ vào nhà ở, hạ tầng mà cần tính đến khả năng tiếp cận đất sản xuất, việc làm, trường học, y tế và các điều kiện sinh hoạt cộng đồng.

Đại biểu đề nghị giao Chính phủ quy định cụ thể các tiêu chí, xác định trách nhiệm theo dõi kết quả phục hồi sinh kế sau tái định cư. Bởi nếu thiếu tiêu chí đo lường và cơ chế giám sát, người dân có thể có nơi ở mới nhưng lại mất nguồn thu nhập, nhất là tại miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Cùng quan tâm đến vấn đề này, đại biểu Lê Hữu Trí (Đoàn Khánh Hòa) cho rằng, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là lĩnh vực tác động trực tiếp đến đời sống người dân, đồng thời là nguyên nhân phát sinh nhiều khiếu nại, khiếu kiện phức tạp, kéo dài.

Đại biểu đề nghị cụ thể hóa nguyên tắc nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ bằng những tiêu chuẩn có thể kiểm chứng về hạ tầng, điều kiện sinh hoạt, khả năng tiếp cận dịch vụ công, việc làm và sinh kế lâu dài. Khu tái định cư cần được chuẩn bị đầy đủ trước khi di dời người dân.

“Thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội phải đi đôi với bảo đảm cuộc sống của người dân; không thể coi việc hoàn thành bồi thường là hoàn thành trách nhiệm nếu người dân vẫn chưa có nơi ở ổn định và chưa có điều kiện tạo lập sinh kế lâu dài”, đại biểu nhấn mạnh.

Nhấn mạnh yêu cầu hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và nhà đầu tư, đại biểu Lê Hữu Trí cũng đề nghị hoàn thiện cơ chế định giá đất, tăng tính thống nhất, công khai dữ liệu và kiểm soát chất lượng thông tin đầu vào, hạn chế sự khác biệt trong áp dụng giữa các địa phương.

Đáng chú ý, đại biểu đề xuất nghiên cứu cơ chế cho phép nhà đầu tư thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo phương án được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt và được khấu trừ vào nghĩa vụ tài chính về đất đai khi đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật, đồng thời không làm thay đổi thẩm quyền thu hồi đất của Nhà nước.

Đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm (Đoàn Cần Thơ) cho rằng, dự thảo Luật cho phép UBND cấp tỉnh lựa chọn chính sách áp dụng đối với phần diện tích chưa phê duyệt phương án trong dự án chuyển tiếp và được quyền lựa chọn giữa thực hiện phương án đã phê duyệt hay lập lại phương án theo Luật mới đối với trường hợp đã có quyết định thu hồi đất, quyết định phê duyệt phương án nhưng chưa triển khai.

“Quyền lựa chọn này cần thiết, nhưng dự thảo chưa xác định đầy đủ tiêu chí lựa chọn. Nếu chỉ căn cứ “tình hình thực tế” hoặc “trường hợp cần thiết”, việc giải quyết có thể thiếu nhất quán và khó giải trình khi các hộ trong cùng dự án có điều kiện tương đồng nhưng quyền lợi khác nhau”, đại biểu nói.

Liên quan đến nội dung này, đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm đề nghị bổ sung nguyên tắc phải đánh giá tác động đến người có đất thu hồi, ngân sách và tiến độ; xác định rõ phạm vi, đối tượng áp dụng; công khai căn cứ lựa chọn và xử lý chênh lệch bất hợp lý do thay đổi chính sách. Việc lựa chọn không được áp dụng riêng lẻ theo hướng giảm quyền lợi đã được xác lập hợp pháp chỉ vì cơ quan thực hiện chậm giải quyết.

Đối với trường hợp tiếp tục phương án cũ, phải đồng thời xác định khoản tiền do chậm chi trả và trách nhiệm thanh toán. Đối với trường hợp lập lại phương án theo luật mới tại điểm b, cần quy định việc xử lý số tiền đã chi, nghĩa vụ còn lại và quyền lợi hợp pháp đã được xác lập; tránh thu hồi lại tiền hoặc kéo dài thủ tục mà không có căn cứ rõ ràng.

Tái thiết cuộc sống cho người dân bị thu hồi đất

Đại biểu Nguyễn Bình Tân (Đoàn Cà Mau) đề nghị quy định chặt chẽ hơn về giá bồi thường, hỗ trợ và bảo đảm cuộc sống người dân sau thu hồi đất.

Theo đại biểu Nguyễn Bình Tân, đây là vấn đề tác động trực tiếp đến đời sống, dễ phát sinh khiếu nại, khiếu kiện và ảnh hưởng đến sự đồng thuận khi triển khai dự án. Đại biểu cho rằng, dự thảo chưa quy định mức bồi thường tối thiểu để bảo đảm tương quan hợp lý với giá trị thực tế của đất, khả năng tạo lập chỗ ở mới và điều kiện khôi phục sinh kế.

Đại biểu Nguyễn Bình Tân đề nghị bổ sung nguyên tắc bồi thường tương xứng với giá trị quyền sử dụng đất bị thu hồi. Dù giá do Nhà nước quyết định, mức bồi thường vẫn phải tiệm cận giá thực tế, đồng thời xem xét khả năng tạo lập nơi ở mới và khôi phục sinh kế. Đại biểu kiến nghị nghiên cứu quy định ngay trong luật mức bảo đảm tối thiểu về bồi thường, hỗ trợ và thời hạn chi trả; giao Chính phủ quy định phương pháp, trình tự cụ thể.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn Hải Phòng) cũng đề nghị hoàn thiện các quy định về hỗ trợ, tái định cư và phục hồi sinh kế. Theo đại biểu, dự thảo đã quan tâm hơn đến việc ổn định đời sống, sản xuất, kinh doanh của người có đất bị thu hồi. Tuy nhiên, chính sách cần làm rõ trách nhiệm bảo đảm kết quả thực hiện, thay vì chỉ dừng ở việc xác định các hình thức hỗ trợ.

Việc điều tra thu nhập và lấy ý kiến người dân trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là cần thiết, nhưng mới phản ánh điều kiện sống ban đầu. Điều quan trọng hơn là đời sống của người dân sẽ ra sao sau khi đất bị thu hồi.

Nữ đại biểu đề nghị phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải xác định những nhóm có nguy cơ mất nguồn sinh kế chủ yếu để có biện pháp hỗ trợ tương ứng, đặc biệt là hộ nghèo, người cao tuổi, người khuyết tật và người trực tiếp sản xuất nông nghiệp.

Đồng thời, cần quy định rõ trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong tổ chức thực hiện, theo dõi và đánh giá kết quả phục hồi sinh kế sau thu hồi đất. Những nội dung cụ thể có thể giao Chính phủ quy định phù hợp với điều kiện từng địa phương, nhưng trách nhiệm bảo đảm thực hiện chính sách phải được xác lập ngay trong luật.

Một vấn đề khác được đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga lưu ý là việc cho phép địa phương lựa chọn quy định áp dụng đối với các dự án đang triển khai có thể giúp tháo gỡ vướng mắc, nhưng cần có giới hạn pháp lý rõ ràng.

Nếu thiếu tiêu chí thống nhất, người dân có đất bị thu hồi trong cùng một dự án có thể được áp dụng các cơ chế bồi thường khác nhau; những dự án có điều kiện tương tự cũng có thể chịu cách xác định nghĩa vụ tài chính khác nhau giữa các địa phương.

Đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc, tiêu chí lựa chọn pháp luật áp dụng trong giai đoạn chuyển tiếp, bảo đảm không làm giảm quyền lợi hợp pháp đã được xác lập của người dân. Đồng thời, cần công khai căn cứ lựa chọn, xác định rõ trách nhiệm giải trình và thời hạn giải quyết của cơ quan có thẩm quyền.

Phát biểu giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu Quốc hội quan tâm, về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng cho biết, việc thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội, vì lợi ích quốc gia, công cộng trong dự thảo Luật bảo đảm tuân thủ Hiến pháp và thể chế hóa Nghị quyết số 21-NQ/TW về quan điểm, định hướng sửa đổi Luật Đất đai và các luật có liên quan, bảo đảm chặt chẽ, không lạm dụng việc thu hồi đất và không gây khó khăn cho việc triển khai các dự án.

Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng cũng cho biết, dự thảo Luật đã tiếp thu, thể chế rõ quan điểm chuyển tư duy từ bồi thường tài sản thu hồi sang tư duy tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất, bảo đảm cải thiện nơi ở, điều kiện sống và sinh kế của người dân có đất bị thu hồi.

Dự thảo Luật cũng quy định rõ việc hoàn trả kinh phí bồi thường, hỗ trợ, tái đầu tư mà nhà đầu tư đã ứng trước theo hướng ngân sách nhà nước hoàn trả toàn bộ bằng hình thức trừ vào tiền sử dụng đất, tiền thuê đất, phần còn lại được tính vào chi phí đầu tư của dự án; trường hợp dự án chấm dứt hoạt động thì được Nhà nước hoàn trả phần ứng trước.