Dịch HIV/AIDS tại Việt Nam đang có những thay đổi đáng chú ý về phương thức lây truyền, nhóm tuổi và địa bàn nguy cơ. Thực trạng này đặt ra những thách thức mới cho công tác phòng, chống dịch. Để tiến tới chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030, việc đổi mới phương thức tiếp cận, mở rộng dịch vụ dự phòng, điều trị và bảo đảm nguồn lực bền vững là những yêu cầu cấp thiết.
Trẻ hóa đối tượng lây nhiễm HIV
Theo báo cáo của Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), tính đến đầu tháng 11-2026, Việt Nam ghi nhận 257.937 người nhiễm HIV còn sống; trong 10 tháng năm 2026, cả nước ghi nhận 7.101 trường hợp phát hiện mới HIV dương tính.

Tính đến hết năm 2025, tỷ lệ người nhiễm HIV biết tình trạng của mình đạt 94,9%; tỷ lệ được điều trị thuốc kháng vi rút (ARV) đạt 80,5% và 95,6% số người đang điều trị ARV có tải lượng vi rút dưới ngưỡng ức chế. Những kết quả này góp phần củng cố thông điệp “K=K” (Không phát hiện = Không lây truyền).
Tuy nhiên, hình thái dịch HIV/AIDS những năm gần đây đã có sự thay đổi rõ rệt. Lây truyền qua đường tình dục trở thành đường lây nhiễm chủ yếu, trong đó nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM) chiếm tỷ lệ cao nhất trong số các trường hợp mới phát hiện.
Đáng chú ý, độ tuổi của người nhiễm HIV mới có xu hướng trẻ hóa. Những thay đổi này không chỉ đặt ra thách thức ở phạm vi toàn quốc mà còn tác động trực tiếp đến công tác phòng, chống HIV/AIDS tại cơ sở.
Thực tế, những thay đổi trong xu hướng lây nhiễm HIV đang đặt ra nhiều khó khăn cho công tác phòng, chống dịch. Tại Trạm Y tế phường Việt Hưng, Giám đốc Trạm Y tế phường Đỗ Thị Thu Hà cho biết, từ ngày 1-1 đến 31-10-2026, Trạm đã thực hiện xét nghiệm sàng lọc HIV cho 360 lượt người, xét nghiệm khẳng định cho 34 trường hợp; quản lý biến động và chăm sóc sức khỏe cho hơn 140 người nhiễm HIV cư trú trên địa bàn; triển khai điều trị dự phòng trước phơi nhiễm HIV (PrEP) cho 72 người có nguy cơ cao...
Dù vậy, theo bác sĩ Đỗ Thị Thu Hà, việc tiếp cận các nhóm nguy cơ ngày càng khó khăn do mức độ di biến động cao, tâm lý e ngại và xu hướng kết nối chủ yếu qua mạng xã hội, ứng dụng hẹn hò trực tuyến.
Bên cạnh đó, tình trạng kỳ thị, phân biệt đối xử và tự kỳ thị đối với người nhiễm HIV/AIDS vẫn tồn tại. Đây là rào cản khiến nhiều người có nguy cơ cao e ngại tham gia xét nghiệm sàng lọc sớm, thậm chí có xu hướng che giấu tình trạng nhiễm HIV, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả quản lý.
Một khó khăn khác là nguồn lực tài chính hạn chế, nhất là trong bối cảnh viện trợ quốc tế bị cắt giảm. Điều này ảnh hưởng đến việc duy trì các hoạt động điều trị dự phòng trước phơi nhiễm HIV, cũng như hoạt động của các nhóm cộng đồng.
Mở rộng các mô hình xét nghiệm linh hoạt
Ở góc độ quản lý, Phó Trưởng phòng Kiểm soát HIV và Bệnh truyền nhiễm mạn tính (Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế) Trần Thanh Tùng cho biết, Việt Nam vẫn duy trì tốt mục tiêu kiểm soát dịch.
Tuy nhiên, cùng với hình thái dịch tễ học HIV đã có sự chuyển dịch căn bản so với giai đoạn trước, địa bàn phân bố dịch cũng có nhiều thay đổi. Theo đó, dịch HIV không chỉ tập trung tại các đô thị lớn, mà còn có xu hướng mở rộng đến các khu công nghiệp tập trung, đô thị vệ tinh, nơi có mật độ di biến động dân cư trẻ rất lớn.
Bên cạnh những thay đổi về địa bàn và xu hướng lây nhiễm, công tác phòng, chống HIV/AIDS còn gặp nhiều khó khăn, thách thức về nguồn lực, dự phòng và điều trị. Trong đó, dịch vụ PrEP chủ yếu vẫn dựa vào nguồn viện trợ, chưa được Quỹ Bảo hiểm y tế chi trả.
Tỷ lệ người nhiễm HIV được điều trị muộn còn cao; các xét nghiệm chẩn đoán sớm cho trẻ em hoặc sàng lọc bệnh đồng nhiễm, nhiễm trùng cơ hội chưa sẵn có đồng đều tại các tuyến, hoặc chưa nằm trong danh mục thanh toán của Bảo hiểm y tế.
Đặc biệt, nguồn viện trợ quốc tế, vốn chiếm tỷ trọng lớn trong giai đoạn 2005-2025, đang bị cắt giảm nhanh, trong khi ngân sách nhà nước và Quỹ Bảo hiểm y tế tại một số địa phương chưa kịp bù đắp khoảng trống tài chính. Định mức chi cho các hoạt động can thiệp tại cộng đồng cũng chưa đồng bộ, ảnh hưởng đến khả năng duy trì và mở rộng dịch vụ.
Trước thực tế đó, để đạt mục tiêu tiến tới chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030, ngành Y tế định hướng đổi mới phương thức tiếp cận, lấy người dân làm trung tâm và tận dụng công nghệ để mở rộng dịch vụ.
Theo bác sĩ Trần Thanh Tùng, các nền tảng mạng xã hội, ứng dụng di động và trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ được khai thác để tư vấn bảo mật, hỗ trợ đăng ký tự xét nghiệm HIV và cung cấp dịch vụ dự phòng từ xa. Cùng với đó, đẩy mạnh truyền thông thông điệp K=K, góp phần giảm áp lực tâm lý cho người nhiễm HIV, xóa bỏ kỳ thị và phân biệt đối xử.
Về chuyên môn, ngành Y tế định hướng mở rộng các mô hình xét nghiệm linh hoạt nhằm phát hiện sớm ca nhiễm; tăng độ bao phủ PrEP, từ sử dụng thuốc hằng ngày, theo tình huống đến chuẩn bị lộ trình tiếp cận các dạng PrEP tác dụng kéo dài.
Trong điều trị, chú trọng kết nối người nhiễm HIV với dịch vụ ARV ngay trong ngày, đồng thời tăng cường sàng lọc, quản lý các bệnh đồng nhiễm như lao, viêm gan B, viêm gan C và các bệnh không lây nhiễm, để nâng cao chất lượng sống lâu dài cho người bệnh.
Bên cạnh đó, để các giải pháp đi vào thực tiễn, vai trò và trách nhiệm của chính quyền địa phương cần được đề cao. Các địa phương cần đưa chỉ tiêu phòng, chống HIV/AIDS vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội hằng năm; chủ động bố trí ngân sách đối ứng, hỗ trợ thẻ Bảo hiểm y tế cho người nhiễm HIV có hoàn cảnh khó khăn và kinh phí xét nghiệm sàng lọc.
(*) Không sao chép dưới mọi hình thức khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản của Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội.