Bảo vệ người bán nhỏ trên sàn thương mại điện tử: Cân bằng lợi ích để cùng phát triển

Áp lực chi phí, thu hẹp dư địa kinh doanh

Chỉ với một gian hàng trực tuyến, người bán có thể giới thiệu sản phẩm đến khách hàng ở nhiều địa phương mà không phải đầu tư lớn cho mặt bằng, nhân sự hay hệ thống phân phối. Đây cũng là cơ hội để những cơ sở sản xuất nhỏ, sản phẩm làng nghề, nông sản địa phương từng bước mở rộng thị trường.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của thị trường, chi phí kinh doanh trên các nền tảng cũng đang trở thành vấn đề đáng quan tâm.

Số liệu trong dự thảo Đề án phát triển hệ sinh thái thương mại điện tử Việt Nam đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 do Bộ Công Thương xây dựng cho thấy, tổng mức phí bắt buộc và phí dịch vụ chương trình trên 4 sàn thương mại điện tử lớn hiện dao động từ 25,5% đến 34,3% giá trị đơn hàng.

Cụ thể, Shopee có tổng mức phí tham chiếu khoảng 33,3-34,3%; TikTok Shop khoảng 30,5-32%; Lazada khoảng 27-31% và Tiki khoảng 25,5-29%.

Các khoản phí này bao gồm nhiều loại khác nhau. Ngoài phí cố định, phí hoa hồng theo ngành hàng, phí giao dịch và xử lý đơn hàng, người bán còn có thể phải trả phí vận chuyển, phí tham gia các chương trình hỗ trợ, phí dịch vụ bổ sung và phí quảng cáo.

Khi cộng thêm giá vốn, đóng gói, nhân công, vận hành và chi phí xử lý đơn hàng hoàn trả, phần lợi nhuận thực nhận có thể bị thu hẹp đáng kể.

Áp lực này thể hiện rõ ở những hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ, vốn có quy mô vốn hạn chế, sản lượng chưa lớn và biên lợi nhuận không cao.

Chị Phạm Thị Hồng Loan, chủ hộ kinh doanh mặt hàng gia dụng trên sàn Shopee, cho biết, hiện nay để bán được một đơn hàng, người bán phải tính đến nhiều khoản như phí cố định, phí dịch vụ, phí xử lý giao dịch, phí dịch vụ hoàn tiền, nạp tiền tự động và phí quảng cáo.

Theo chị Loan, tỷ lệ phí sàn trên doanh thu dao động khoảng 27-30%, tùy từng đơn hàng và cơ cấu phí áp dụng; riêng chi phí quảng cáo có thể chiếm thêm khoảng 16-20% theo cách tính của hộ kinh doanh này.

Trong khi đó, anh Đặng Minh Đức, chủ hộ kinh doanh mặt hàng may mặc, cho biết, để bù đắp các khoản chi phí, giá bán trên sàn có những mặt hàng phải cao gấp 3 lần, thậm chí hơn 3 lần giá nhập. Đó cũng là nguyên nhân khiến một bộ phận khách hàng có xu hướng so sánh giá và chuyển sang mua hàng tại các cửa hàng truyền thống.

Khi không còn đủ dư địa hấp thụ chi phí, người bán đứng trước ba lựa chọn: chấp nhận giảm lợi nhuận, điều chỉnh giá bán hoặc cắt giảm đầu tư cho quảng cáo, chất lượng dịch vụ và phát triển sản phẩm. Dù lựa chọn phương án nào, khả năng cạnh tranh của hàng hóa cũng ít nhiều chịu tác động, nhất là đối với doanh nghiệp nhỏ chưa có lợi thế về quy mô và nguồn vốn.

Hài hòa lợi ích giữa nền tảng, người bán và người mua

Cần nhìn nhận khách quan rằng, sự phát triển của thương mại điện tử không thể tách rời vai trò đầu tư của các nền tảng. Các sàn không chỉ cung cấp không gian giao dịch mà còn xây dựng hệ thống công nghệ, kho vận, thanh toán điện tử, bảo đảm giao dịch và chăm sóc khách hàng. Thông qua mạng lưới người dùng rộng lớn, một hộ kinh doanh ở địa phương có thể bán sản phẩm đến khách hàng trên cả nước mà không phải tự xây dựng toàn bộ hệ thống phân phối.

Bên cạnh đó, các chương trình mã giảm giá, hỗ trợ vận chuyển, quảng bá sản phẩm, livestream và khuyến mại cũng góp phần kích cầu, giúp người bán tiếp cận khách hàng mới, gia tăng cơ hội tiêu thụ hàng hóa. Đối với những doanh nghiệp chưa có thương hiệu mạnh, đây là lợi thế mà kênh phân phối truyền thống khó có thể mang lại với mức đầu tư ban đầu tương đương.

Trao đổi về vấn đề này, TS. Lê Khánh Cường, Giám đốc chương trình Kinh tế đầu tư, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội đánh giá, xét dưới góc độ kinh tế học, thương mại điện tử là mô hình “thị trường hai mặt”, trong đó nền tảng kết nối người bán và người mua, giá trị của hệ sinh thái tăng lên khi số lượng người tham gia ở cả hai phía ngày càng lớn.

Vì vậy, việc nền tảng thu phí từ người bán để có nguồn lực hỗ trợ người mua thông qua các chương trình ưu đãi, trợ giá là một cơ chế có cơ sở kinh tế. Do đó, không thể chỉ nhìn vào tỷ lệ phần trăm phí để đánh giá toàn diện hiệu quả hoạt động của sàn.

Góp ý dự thảo Đề án phát triển hệ sinh thái thương mại điện tử Việt Nam đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng, việc minh bạch hóa biểu phí là cần thiết nhằm khắc phục tình trạng bất đối xứng thông tin giữa nền tảng và người bán nhỏ lẻ.

Theo đó, các nền tảng cần công khai đầy đủ cấu trúc phí phát sinh, bao gồm loại phí, điều kiện áp dụng và phương thức tính phí. Đồng thời, cơ chế quản lý cần hài hòa giữa yêu cầu công khai, minh bạch với quyền tự chủ kinh doanh của nền tảng, tránh hành chính hóa việc định giá dịch vụ hoặc yêu cầu công khai những thuật toán lõi thuộc tài sản sở hữu trí tuệ của doanh nghiệp.

Phân tích sâu hơn về giải pháp, TS. Lê Khánh Cường cho rằng cần triển khai đồng thời ba nhóm nhiệm vụ: Nhà nước kiến tạo luật chơi minh bạch; cộng đồng hỗ trợ thông qua hạ tầng và dịch vụ dùng chung; doanh nghiệp chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh.

Theo TS. Lê Khánh Cường, về lâu dài, cần xây dựng một hệ sinh thái thương mại điện tử có khả năng tự điều chỉnh thông qua cạnh tranh lành mạnh và minh bạch thông tin. Trong đó, người bán cần có khả năng mang theo dữ liệu đơn hàng, đánh giá và lịch sử kinh doanh khi chuyển đổi kênh; các dịch vụ thiết yếu như thanh toán, logistics, dữ liệu cần được phát triển theo hướng dùng chung, giúp giảm sự phụ thuộc vào hạ tầng khép kín của một doanh nghiệp.

Cùng với đó, cần thiết lập cơ chế đối thoại thường xuyên giữa cơ quan quản lý, nền tảng và hiệp hội đại diện người bán; xây dựng các chỉ số đánh giá sức khỏe hệ sinh thái như chi phí bán hàng bình quân trên giá trị đơn hàng, thời gian đối soát, tỷ lệ tranh chấp được giải quyết và số lượng người bán nhỏ duy trì hoạt động. Đây sẽ là cơ sở để theo dõi tác động chính sách và kịp thời điều chỉnh những bất cập phát sinh.

"Thương mại điện tử chỉ thực sự phát triển bền vững khi tăng trưởng của nền tảng song hành với hiệu quả kinh doanh của người bán và lợi ích của người tiêu dùng. Mục tiêu không phải là đặt nền tảng và người bán ở hai phía đối lập, mà là xây dựng một quan hệ cùng có lợi: nền tảng tăng trưởng nhờ người bán phát triển, người bán phát triển nhờ thị trường minh bạch, và người tiêu dùng được hưởng hàng hóa tốt với giá hợp lý. Đó chính là thước đo của một hệ sinh thái thương mại điện tử phát triển nhanh nhưng bền vững, bao trùm", TS. Lê Khánh Cường nhấn mạnh.