Bảo đảm thống nhất pháp luật, không tạo khoảng trống khi áp dụng cơ chế đặc thù

Không nên quy định cứng mức xử phạt hành chính cao nhất

Thảo luận tại hội trường, đại biểu Nguyễn Minh Tâm (Đoàn Quảng Trị) cho rằng, quy định áp dụng mức xử phạt vi phạm hành chính cao nhất đối với hành vi tương ứng là chưa phù hợp với nguyên tắc của Luật Xử lý vi phạm hành chính. Theo quy định hiện hành, việc xử phạt phải căn cứ vào tính chất, mức độ, hậu quả của hành vi vi phạm, đặc điểm của đối tượng vi phạm cũng như các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ.

Theo đại biểu, việc quy định mặc định áp dụng mức xử phạt cao nhất sẽ dẫn đến xung đột với Luật Xử lý vi phạm hành chính, đồng thời tước bỏ quyền xem xét, quyết định của người có thẩm quyền xử phạt và không bảo đảm nguyên tắc cá thể hóa đối với từng hành vi vi phạm. Vì vậy, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu điều chỉnh nội dung này.

Đối với quy định loại trừ trách nhiệm hình sự đối với trường hợp rủi ro phát sinh trong quá trình ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đại biểu cho biết, Điều 25 Bộ luật Hình sự đã quy định rõ trường hợp người thực hiện nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới nếu đã tuân thủ đầy đủ quy trình, quy phạm và áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa thì được loại trừ trách nhiệm hình sự.

Theo đại biểu, do nội dung này đã được quy định trong Bộ luật Hình sự nên cần cân nhắc kỹ về sự cần thiết và tính phù hợp khi tiếp tục quy định trong nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù.

Đại biểu Lê Hoàng Anh (Đoàn Gia Lai) cho rằng, dự thảo vẫn còn một số vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật. Theo đại biểu, khoản 3 Điều 12 của dự thảo mới chỉ dẫn chiếu áp dụng Nghị quyết số 29 của Quốc hội đối với các vi phạm về đất đai trong lĩnh vực kinh tế nhà nước và kinh tế tư nhân, trong khi chưa bao quát lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Đại biểu phân tích, nhiều dự án hạ tầng số, khu công nghệ, trung tâm dữ liệu cũng gắn chặt với việc sử dụng đất. Nếu không bổ sung đầy đủ, cùng một loại vi phạm đất đai có thể bị áp dụng các cơ chế xử lý khác nhau tùy theo cách xác định lĩnh vực, dẫn đến thiếu thống nhất trong thực thi pháp luật.

Từ thực tiễn đó, đại biểu đề nghị bổ sung đầy đủ cả ba lĩnh vực gồm kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số vào khoản 3 Điều 12; đồng thời đưa nguyên tắc này ngay tại Điều 1 của nghị quyết để tạo thuận lợi trong tổ chức thực hiện.

Đối với khoản 4 Điều 13 về cơ chế miễn trách nhiệm cho người đứng đầu cơ quan, đơn vị và những người tham gia xây dựng, thẩm định, thẩm tra nghị quyết khi đã thực hiện đúng quy trình, không vụ lợi nhưng vẫn xảy ra thiệt hại, đại biểu cho rằng cần hết sức cân nhắc.

Theo đại biểu, cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm đã được quy định tương đối đầy đủ trong Luật Cán bộ, công chức, Nghị định số 172/2025 và Kết luận số 14 của Bộ Chính trị. Vì vậy, không nhất thiết phải bổ sung một cơ chế miễn trừ riêng ngay trong chính nghị quyết này.

Tăng tính minh bạch khi xử lý vi phạm pháp luật

Đối với khoản 2 Điều 13 về tổ chức thực hiện, đại biểu Hoàng Quốc Khánh (Đoàn Lai Châu) thống nhất với quy định giao người đứng đầu các bộ, ngành, địa phương chịu trách nhiệm toàn diện trong việc tổ chức đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh; các hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số cũng như giám sát việc khắc phục hậu quả do vi phạm gây ra.

Tuy nhiên, để bảo đảm tính khả thi, đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế cho phép người đứng đầu được yêu cầu cơ quan chuyên môn, cơ quan quản lý nhà nước có liên quan hoặc tổ chức tư vấn, tổ chức giám định độc lập đủ điều kiện theo quy định của pháp luật thực hiện việc đánh giá, thẩm định chuyên môn làm căn cứ xem xét, quyết định.

Theo đại biểu, các nội dung như đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội, tác động đến quốc phòng, an ninh hay khả năng khắc phục hậu quả đều là những vấn đề có tính chuyên môn sâu, mang tính tổng hợp và dự báo. Hiệu quả thực tế của dự án còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khách quan trong quá trình triển khai, không hoàn toàn do ý chí chủ quan của người quyết định.

Đại biểu Hoàng Quốc Khánh cũng cho rằng, theo nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, người đứng đầu chịu trách nhiệm về quyết định thuộc thẩm quyền của mình, nhưng việc xác định các yếu tố chuyên môn phải dựa trên kết quả tham mưu, thẩm định của cơ quan chuyên môn hoặc tổ chức có chức năng theo quy định của pháp luật.

Trên thực tế, người đứng đầu không thể đồng thời là chuyên gia trong tất cả lĩnh vực như tài chính, ngân hàng, xây dựng, môi trường hay khoa học, công nghệ. "Nếu không có kết quả thẩm định chuyên môn độc lập làm căn cứ thì rất khó bảo đảm tính khách quan, khoa học và tính pháp lý của việc đánh giá", đại biểu nhấn mạnh.

Đại biểu Sùng A Lềnh (Đoàn Lào Cai) bày tỏ nhất trí cao với sự cần thiết ban hành nghị quyết nhằm hoàn thiện cơ chế xử lý các vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Để tiếp tục hoàn thiện dự thảo, đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc công khai, minh bạch trong quá trình xem xét, quyết định áp dụng các cơ chế, chính sách đặc thù; đồng thời quy định rõ trách nhiệm giải trình của cơ quan, người có thẩm quyền nhằm bảo đảm việc áp dụng nghị quyết đúng đối tượng, đúng điều kiện, đúng mục đích và không để xảy ra tình trạng lợi dụng chính sách để hợp thức hóa các hành vi vi phạm pháp luật.

Đại biểu cho rằng, việc bổ sung nguyên tắc này sẽ góp phần nâng cao trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền, bảo đảm áp dụng nghị quyết thống nhất, hạn chế nguy cơ lạm dụng hoặc áp dụng tùy tiện, qua đó tăng cường tính minh bạch, an toàn pháp lý và củng cố niềm tin của xã hội đối với quá trình tổ chức thực hiện nghị quyết.

Đối với điều kiện loại trừ trách nhiệm hình sự khi chủ thể đã áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa, đại biểu nhận định đây là điều kiện có ý nghĩa quyết định nhưng dự thảo hiện mới dừng ở quy định mang tính nguyên tắc, chưa có tiêu chí nhận diện hoặc căn cứ đánh giá cụ thể.

Theo đại biểu, các hoạt động trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro khách quan, không thể loại bỏ hoàn toàn dù chủ thể đã chủ động áp dụng các biện pháp quản trị rủi ro và bảo đảm an toàn theo yêu cầu chuyên môn.

Vì vậy, đại biểu đề nghị việc xác định rủi ro cần dựa trên các tiêu chí và quy trình đánh giá khoa học, khách quan nhằm phân biệt rõ giữa rủi ro phát sinh trong quá trình nghiên cứu, thử nghiệm, ứng dụng công nghệ với hành vi vi phạm pháp luật do lỗi chủ quan hoặc thiếu trách nhiệm.