Giáo dục

Bài đầu: Hình thành năng lực số cho học sinh

Tuấn Điệp • 19/09/2026 - 12:07

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22-12-2024 xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu, đồng thời đặt yêu cầu đổi mới, nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới. Cụ thể hóa chủ trương này, thành phố Hà Nội xác định giáo dục là một trong những lĩnh vực cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Tại phường Kiến Hưng, tinh thần đó đang từng bước được cụ thể hóa trong quản trị nhà trường, phương pháp dạy học và việc hình thành năng lực số cho học sinh.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22-12-2024 của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu, đồng thời đặt yêu cầu đổi mới, nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới. Cụ thể hóa chủ trương này, thành phố Hà Nội xác định giáo dục là một trong những lĩnh vực cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Tại phường Kiến Hưng, tinh thần đó đang từng bước được cụ thể hóa trong quản trị nhà trường, phương pháp dạy học và việc hình thành năng lực số cho học sinh.

Trong một giờ học tại Trường THCS Phú La, thay vì chăm chú chép từng dòng trên bảng, các nhóm học sinh cùng thảo luận, hoàn thiện chủ đề được giao và trình bày trước lớp. Giáo viên không chỉ truyền đạt kiến thức mà đóng vai trò hướng dẫn, gợi mở để học sinh tự tìm câu trả lời.

Những giờ học như vậy đang ngày càng trở nên quen thuộc. Công nghệ được đưa vào bài giảng bằng hình ảnh, video, mô phỏng và các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tạo thêm cơ hội để học sinh quan sát, tương tác, thực hành và trình bày kết quả học tập.

Với thầy Hoàng Văn Tươi, chủ nhiệm lớp 9A2, Trường THCS Phú La, một trong những thay đổi rõ nhất khi ứng dụng công nghệ là tạo được hứng thú cho học sinh. Những nội dung khó truyền đạt bằng phương pháp thông thường có thể trở nên trực quan hơn.

Ở môn lịch sử, hình ảnh về nhân vật, sự kiện, trận chiến được mô phỏng giúp học sinh dễ hình dung. Với môn toán, những chuyển động của hình trong bài toán quỹ tích hay hình ảnh mô tả các đường trong tam giác giúp học sinh trực tiếp quan sát, từ đó nhận diện và hiểu vấn đề nhanh hơn.

“

Hiệu quả của công nghệ có thể cảm nhận ngay qua thái độ học tập của học sinh. Sự tập trung khi theo dõi bài giảng, sự chủ động khi lên bảng giải quyết bài tập cho thấy các em đang tham gia tích cực hơn vào giờ học.

Thầy Hoàng Văn Tươi, Trường THCS Phú La.

Đáng chú ý, công nghệ không chỉ giúp giáo viên đổi mới cách truyền đạt mà còn mở ra không gian để học sinh phát huy khả năng sáng tạo. Trong các hoạt động làm video do nhà trường tổ chức, nhiều học sinh có thể tự chụp ảnh, quay phim, lựa chọn hình ảnh, dựng và hoàn thiện sản phẩm. Khi được giao nhiệm vụ, các em chủ động tìm cách thực hiện bằng những kỹ năng công nghệ đã có.

Từ những trải nghiệm đó, công nghệ không còn là công cụ dành riêng cho giáo viên. Khi được định hướng đúng, công nghệ trở thành phương tiện để học sinh thể hiện năng lực, sự sáng tạo và từng bước làm chủ kỹ năng số phục vụ học tập.

Tại Trường THCS Phú La, chuyển đổi số đang dần trở thành hoạt động thường xuyên. Bà Trần Thị Lệ Hà, Hiệu trưởng nhà trường, cho biết khoảng 80-90% giáo viên thường xuyên sử dụng bài giảng điện tử có ứng dụng công nghệ thông tin; riêng khối 9, tỷ lệ này gần như đạt 100%. Nhà trường đồng thời xây dựng kho dữ liệu dùng chung, lưu trữ bài giảng, tài liệu và học liệu phục vụ giáo viên, học sinh.

Nhưng điều quan trọng không nằm ở việc có thêm bao nhiêu thiết bị. Theo bà Trần Thị Lệ Hà, công nghệ cần được sử dụng đúng lúc, đúng mục tiêu. Khi được khai thác phù hợp, công nghệ không chỉ làm giờ học sinh động mà còn góp phần thay đổi vai trò của học sinh, từ chỗ chủ yếu tiếp nhận kiến thức sang chủ động tham gia quá trình học tập.

Đó cũng là cách nhà trường cụ thể hóa Nghị quyết 57-NQ/TW trong thực tiễn: Không chạy theo công nghệ, mà sử dụng công nghệ để phục vụ mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng dạy và học.

Đằng sau mỗi bài giảng số là sự thay đổi không nhỏ của người giáo viên. Để một tiết học có tương tác, giáo viên phải tìm kiếm, chọn lọc học liệu, thiết kế hoạt động và tính toán cách để học sinh thực sự tham gia.

Thầy Hoàng Văn Tươi cho rằng, phương pháp dạy học truyền thống vẫn có hiệu quả, song ứng dụng công nghệ thông tin và AI giúp giáo viên thuận lợi hơn trong soạn giảng, rút ngắn thời gian, đồng thời tạo ra những bài học đa dạng, trực quan và hấp dẫn hơn.

Từ những hình ảnh kiến trúc, công trình đến các tình huống thực tế, giáo viên có thể đưa vào bài học môn Toán để học sinh dễ hình dung, vận dụng kiến thức và giải quyết vấn đề.

Tuy nhiên, quá trình đổi mới cũng đặt ra yêu cầu mới. Khả năng tiếp cận công nghệ giữa các giáo viên chưa đồng đều. Để khắc phục, nhà trường tổ chức các buổi chia sẻ chuyên môn, giáo viên có kinh nghiệm hỗ trợ đồng nghiệp, đồng thời mời chuyên gia hướng dẫn sử dụng AI.

Ngay sau khi Nghị quyết 57-NQ/TW được ban hành, Trường THCS Phú La đã xây dựng kế hoạch triển khai, đưa nội dung chuyển đổi số vào hoạt động của Đảng bộ, các chi bộ và hội đồng sư phạm.

“

Theo kế hoạch, trong năm học tới, mỗi khối lớp sẽ có 12 tiết học về AI trong một năm học, tập trung giúp học sinh hiểu đúng về AI, biết sử dụng công cụ này để hỗ trợ học tập phù hợp với lứa tuổi, tránh phụ thuộc hoặc lạm dụng.

Đội ngũ giáo viên được xác định là nhân tố quyết định. Đến nay, 100% giáo viên đã hoàn thành chương trình bồi dưỡng về năng lực số; việc nâng cao kỹ năng sử dụng AI tiếp tục được triển khai theo hướng chuyên sâu hơn.

Nếu với giáo viên, chuyển đổi số làm thay đổi cách chuẩn bị và tổ chức bài giảng, với học sinh, sự thay đổi thể hiện rõ ở cách tiếp cận kiến thức.

Em Nguyễn Phúc Tâm, học sinh lớp 9A3, cho rằng AI giúp việc học thuận tiện, dễ tiếp cận và hỗ trợ tiếp thu kiến thức nhanh hơn. Tuy nhiên, theo Tâm, AI không thể thay thế vai trò của giáo viên, nhất là sự truyền cảm và tương tác trực tiếp trong mỗi giờ học. Công nghệ chỉ thực sự hiệu quả khi được sử dụng đúng cách, hỗ trợ chứ không thay thế việc tự học.

Cùng lớp, em Nguyễn Trà My cho biết công nghệ giúp em hiểu bài sâu hơn, đặc biệt ở môn Ngữ văn. Khi học tác phẩm “Chuyện người con gái Nam Xương”, video AI tóm tắt các sự việc, sự kiện chính giúp học sinh dễ hình dung và bao quát nội dung.

My cho biết em thường tự làm bài trước, sau đó sử dụng AI để kiểm tra kết quả. Khi tìm kiếm thông tin, em đối chiếu và nhờ giáo viên kiểm chứng những nội dung chưa chắc chắn. Em cũng từng sử dụng AI để thiết kế thời khóa biểu, hình ảnh và video phục vụ các bài thuyết trình.

Từ THCS, tinh thần đổi mới tiếp tục được đưa xuống những lớp học nhỏ hơn.

Tại Trường Tiểu học Kiến Hưng, chuyển đổi số đang được đưa dần vào hoạt động dạy học. Nhà trường xây dựng kho học liệu, khuyến khích giáo viên ứng dụng AI và các nền tảng số phù hợp với chương trình giáo dục phổ thông.

Theo Hiệu trưởng Lê Thanh Hương, ở bậc tiểu học, công nghệ chủ yếu được sử dụng để giáo viên dẫn dắt học sinh tìm tòi, khám phá kiến thức thông qua hình ảnh, video và học liệu trực quan. Công nghệ phải hỗ trợ việc học, không khiến học sinh phụ thuộc vào thiết bị. Vì vậy, các nội dung số được lồng ghép phù hợp trong các tiết học STEAM, công dân số và từng môn học.

“

Để nâng cao năng lực số cho giáo viên, bên cạnh các lớp tập huấn của phường, nhà trường tổ chức tập huấn nội bộ, phát huy vai trò giáo viên nòng cốt tại các tổ, khối chuyên môn. Các tiết chuyên đề, hội giảng tạo điều kiện để giáo viên chia sẻ kinh nghiệm, xây dựng bài giảng ứng dụng AI và công nghệ số.

Bà Lê Thanh Hương, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Kiến Hưng.

Cô Nguyễn Thị Bích Phương, giáo viên chủ nhiệm lớp 4A2, cho biết công nghệ giúp cô thay đổi cách tổ chức giờ học theo hướng phát huy tính chủ động của học sinh. Các em được giao nhiệm vụ chuẩn bị bài ở nhà, tự tìm hiểu, sau đó trình bày, trao đổi với các nhóm và từng bước hình thành kiến thức mới. Mô hình “lớp học đảo ngược” tạo điều kiện để mỗi học sinh thể hiện khả năng và ý tưởng.

Trong một chuyên đề của nhà trường, cô Phương ứng dụng AI xây dựng nhân vật “nấm” cho bài học “Đặc điểm chung của nấm”. Nhân vật được đưa vào bài giảng giúp nội dung khoa học trở nên gần gũi, sinh động, qua đó học sinh dễ tiếp thu và ghi nhớ kiến thức hơn.

Với học sinh, công nghệ cũng trở thành một phần gần gũi trong các giờ học. Em Nguyễn Thu Hà, học sinh lớp 5A8, yêu thích môn Tin học bởi có cơ hội tìm hiểu về công nghệ, AI và các sản phẩm số. Em Dư Thùy Dương, học sinh lớp 5A6, ấn tượng với những giờ Tiếng Việt khi giáo viên đưa các nhân vật AI gần gũi vào bài giảng.

Không chỉ sử dụng công nghệ để học, cả hai em từng tự thiết kế sản phẩm lập trình bằng Scratch. Được thầy cô và gia đình hướng dẫn cách sử dụng Internet an toàn, phù hợp, các em bước đầu hình thành kỹ năng làm chủ môi trường số.

Từ một bài giảng trực quan đến một sản phẩm do học sinh tự tạo ra, công nghệ đang từng bước làm thay đổi cách dạy và cách học ở Kiến Hưng.

Điều quan trọng, như thực tế tại các nhà trường cho thấy, không phải là đưa thật nhiều công nghệ vào lớp học, mà là để công nghệ trở thành công cụ giúp giáo viên dạy hiệu quả hơn và học sinh học chủ động, sáng tạo hơn. Khi đó, tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW được bắt đầu từ những điều rất cụ thể: một bài giảng, một tiết học và một sản phẩm của học sinh.

“

Bài viết, thiết kế đồ họa: Tuấn Điệp