Giáo dục

Bài 3: Trường lớp, bữa ăn và một nền giáo dục công bằng

Hồng Hạnh - Điệp Quyên • 06/10/2026 08:46

Đằng sau câu chuyện trường lớp, đội ngũ giáo viên và bữa ăn bán trú là yêu cầu lớn hơn: Bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục công bằng cho mọi học sinh.

Một nền giáo dục chất lượng không chỉ bắt đầu từ chương trình hay sách giáo khoa, mà trước hết từ những điều kiện rất cụ thể: Học sinh có trường để học, có giáo viên giảng dạy và có một bữa ăn an toàn, đủ dinh dưỡng. Với Hà Nội, nơi dân số tăng nhanh, đô thị hóa mạnh và nhu cầu học tập ngày càng lớn, bảo đảm những điều kiện nền tảng ấy đang là bài toán không nhỏ. Đằng sau câu chuyện trường lớp, đội ngũ giáo viên và bữa ăn bán trú là yêu cầu lớn hơn: Bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục công bằng cho mọi học sinh.

Mỗi mùa tuyển sinh, câu chuyện thiếu trường, thiếu lớp lại được nhắc đến ở những khu vực dân cư phát triển nhanh. Có nơi trường học được đầu tư đồng bộ, học sinh có điều kiện học tập tốt; nhưng cũng có nơi số trẻ tăng nhanh hơn khả năng đáp ứng của mạng lưới trường lớp.

Đây là hệ quả dễ thấy của quá trình đô thị hóa. Những khu đô thị mới, khu nhà ở, khu dân cư tập trung hình thành nhanh kéo theo lượng lớn gia đình trẻ, trong đó có nhu cầu học tập của hàng nghìn trẻ em. Trong khi đó, việc chuẩn bị một trường học cần quỹ đất, nguồn vốn, quy hoạch, thời gian xây dựng và cả sự đồng bộ về giáo viên, thiết bị.

Theo Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội Nguyễn Văn Hiền, cùng với việc sắp xếp lại mạng lưới, thành phố tiếp tục ưu tiên nguồn lực để bổ sung trường lớp ở những nơi có nhu cầu cao. Năm học 2026-2027, Hà Nội tăng khoảng 37.800 học sinh, hơn 1.000 lớp; đưa vào sử dụng 4 trường trung học phổ thông công lập, đồng thời cải tạo, sửa chữa, mở rộng 587 trường học, tăng gần 1.400 phòng học. Việc bổ sung này nhằm tăng khả năng đáp ứng nhu cầu học tập, nhất là tại những khu vực dân số tăng nhanh, còn thiếu trường hoặc quá tải, qua đó tạo thêm điều kiện để việc sắp xếp mạng lưới không ảnh hưởng đến chỗ học của học sinh.

Năm học 2026-2027, Hà Nội tăng khoảng 37.800 học sinh, hơn 1.000 lớp; đưa vào sử dụng 4 trường trung học phổ thông công lập, đồng thời cải tạo, sửa chữa, mở rộng 587 trường học, tăng gần 1.400 phòng học.

Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội Nguyễn Văn Hiền

Là một trong số các trường bước vào kỳ tuyển sinh chính thức đầu tiên từ năm học 2026-2027, Trường Trung học phổ thông Đỗ Mười được đầu tư cơ sở vật chất đồng bộ, khang trang. Ông Đỗ Văn Nam, Hiệu trưởng nhà trường cho biết, toàn bộ cơ sở vật chất, trang thiết bị và các hạng mục phụ trợ đã hoàn tất. Với 45 phòng học, trường có điều kiện đáp ứng tốt nhu cầu học tập của học sinh trên địa bàn. Nhà trường sẽ khai thác hiệu quả cơ sở vật chất được đầu tư, đồng thời chuẩn bị đầy đủ các điều kiện để tổ chức dạy học, xây dựng môi trường học tập an toàn, kỷ luật, thân thiện và sáng tạo.

Áp lực về trường lớp cũng liên quan trực tiếp đến sĩ số. Khi số học sinh tăng nhanh mà phòng học chưa kịp bổ sung, giải pháp trước mắt thường là điều chỉnh tuyển sinh, phân tuyến, tăng số lớp hoặc khai thác tối đa cơ sở vật chất. Những giải pháp này giúp giải quyết tình thế, nhưng nếu kéo dài sẽ ảnh hưởng đến điều kiện tổ chức dạy học.

Một lớp học đông không chỉ là câu chuyện về diện tích phòng học. Giáo viên khó có thể quan tâm sát đến từng học sinh; hoạt động trải nghiệm, thảo luận, thực hành cũng khó tổ chức linh hoạt.

Với nỗ lực lớn của thành phố, việc mở rộng mạng lưới, tăng thêm chỉ tiêu góp phần tạo thêm cơ hội học tập, giảm áp lực cạnh tranh vào lớp 10 công lập, đồng thời giúp học sinh và phụ huynh có thêm lựa chọn trước kỳ thi quan trọng. Trong kỳ tuyển sinh lớp 10 năm học 2026-2027, hơn 80% thí sinh đã trúng tuyển vào trường công lập.

Bên cạnh việc đầu tư cơ sở vật chất, Hà Nội cũng tập trung phát triển đội ngũ nhà giáo. Đặc biệt, với yêu cầu giáo dục toàn diện, chuyển đổi số và tổ chức dạy học hai buổi/ngày đặt thêm yêu cầu đối với đội ngũ giáo viên. Giáo viên không chỉ cần “đủ số lượng” mà còn phải đáp ứng yêu cầu về chuyên môn và phương pháp.

Theo Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội Nguyễn Văn Hiền, hiện nay nhìn chung đội ngũ giáo viên, cán bộ quản lý giáo dục cơ bản đáp ứng yêu cầu, song một số môn học, cấp học và địa bàn vẫn còn thiếu cục bộ. Thành phố đang tiếp tục tuyển dụng gần 3.200 giáo viên. Việc tuyển dụng, tiếp nhận, điều động, hợp đồng và bố trí giáo viên được phân cấp cho UBND các xã, phường, giúp việc bố trí nhân sự sát hơn với nhu cầu thực tế của từng trường, từng địa bàn và từng bước khắc phục tình trạng thiếu giáo viên.

Thực tế cho thấy, bài toán đội ngũ giáo viên không thể giải quyết đơn thuần bằng việc tuyển dụng bổ sung, mà còn cần phối hợp chặt chẽ với việc phân bổ, điều động, đào tạo, bồi dưỡng và “giữ chân” giáo viên. Nếu một trường có đủ phòng học nhưng thiếu giáo viên, hoặc có giáo viên nhưng không đúng chuyên môn, chất lượng giáo dục vẫn khó bảo đảm.

Một ngày học của học sinh bán trú tại các trường học ở Thủ đô có một khoảng thời gian rất quan trọng diễn ra giữa hai buổi học sáng và chiều, đó là bữa ăn trưa.

Với hàng trăm nghìn học sinh ở các trường mầm non và các trường phổ thông có tổ chức bán trú, bữa ăn học đường không thể được xem đơn giản là một dịch vụ đi kèm. Đó là một phần của điều kiện bảo đảm sức khỏe và khả năng học tập của trẻ.

Một bữa ăn an toàn trước hết phải không gây nguy cơ mất an toàn thực phẩm. Nhưng an toàn mới chỉ là điều kiện tối thiểu. Bữa ăn còn phải bảo đảm dinh dưỡng, phù hợp lứa tuổi và đủ năng lượng cho học sinh học tập, vận động trong cả ngày.

Đây là lý do Hà Nội đã xây dựng quy trình tổ chức bữa ăn bán trú từ khâu lập kế hoạch, lựa chọn đơn vị cung cấp, xây dựng thực đơn và tiêu chuẩn dinh dưỡng đến tiếp nhận, bảo quản, chế biến, phục vụ, kiểm tra, giám sát và xử lý khi có nghi ngờ ngộ độc thực phẩm. Thành phố cũng yêu cầu công khai, minh bạch về thực đơn, nhà cung cấp, nguồn gốc thực phẩm và tăng cường phối hợp với đại diện cha mẹ học sinh trong giám sát.

Năm học 2026-2027, Hà Nội có hai mô hình tổ chức bữa ăn bán trú: Nấu ăn tại trường và cung cấp suất ăn sẵn. Việc lựa chọn phải căn cứ điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị, nhân lực và nhu cầu thực tế của từng cơ sở giáo dục. Thành phố đồng thời yêu cầu tăng công khai, minh bạch trong lựa chọn đơn vị cung cấp và tăng cường phối hợp giữa chính quyền, nhà trường và cơ quan quản lý.

Những quy định này cho thấy bữa ăn học đường đang được nhìn nhận đúng hơn: Không chỉ là chuyện “ăn gì”, mà là một chuỗi quản lý từ nguồn thực phẩm đến bàn ăn, với mục tiêu cao nhất là bảo đảm an toàn sức khỏe của học sinh.

Tuy nhiên, chính quy mô lớn của hệ thống bán trú cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác kiểm tra, theo dõi. Khi có nhiều đơn vị cung cấp, nhiều điểm trường và lượng thực phẩm lớn được đưa vào trường mỗi ngày, việc kiểm soát cần được thực hiện thường xuyên ở từng khâu.

"Điều phụ huynh mong muốn là nhà trường và các cơ quan chức năng duy trì việc kiểm tra, giám sát thường xuyên, từ định lượng, chất lượng món ăn đến quy trình bảo đảm an toàn thực phẩm. Quan trọng nhất là học sinh được ăn đúng giờ, đủ dinh dưỡng, an toàn và bảo đảm chất lượng”

Ông Lê Ngọc Hiếu
phụ huynh học sinh lớp 1 Trường Tiểu học Kim Trung (xã Thanh Oai)

Ông Lê Ngọc Hiếu, phụ huynh học sinh lớp 1 Trường Tiểu học Kim Trung (xã Thanh Oai) cho rằng, việc kiểm tra, theo dõi bữa ăn cần được duy trì thường xuyên, không chỉ khi có vấn đề phát sinh. Ông cho rằng thông tin về nguồn gốc thực phẩm, thực đơn, đơn vị cung cấp và quy trình tổ chức bữa ăn cũng cần được công khai, minh bạch để phụ huynh có thể theo dõi, phối hợp cùng nhà trường.

“Về lâu dài, điều phụ huynh mong muốn là nhà trường và các cơ quan chức năng duy trì việc kiểm tra, giám sát thường xuyên, từ định lượng, chất lượng món ăn đến quy trình bảo đảm an toàn thực phẩm. Quan trọng nhất là học sinh được ăn đúng giờ, đủ dinh dưỡng, an toàn và bảo đảm chất lượng”, ông Hiếu chia sẻ.

Nhằm tăng cường tính minh bạch, công khai trong việc tổ chức bữa ăn bán trú học đường, thành phố Hà Nội đã đưa hệ thống cơ sở dữ liệu về dinh dưỡng và an toàn thực phẩm học đường HanoiCheck vào vận hành từ tháng 8-2026. Đây là giải pháp mới hướng tới số hóa hồ sơ năng lực của các cơ sở cung cấp thực phẩm, suất ăn và hỗ trợ quá trình lựa chọn, quản lý; tăng cường sự tham gia giám sát của nhiều phía đối với việc tổ chức bữa ăn bán trú.

Nhưng công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng trách nhiệm. Nhà trường không thể phó mặc bữa ăn cho nhà cung cấp; phụ huynh cũng không thể chỉ giám sát khi xảy ra sự cố. Bữa ăn an toàn và đủ dinh dưỡng phải trở thành trách nhiệm chung, với quy trình rõ ràng và khả năng kiểm chứng.

Theo bà Lê Thị Thu Chung, Phó Hiệu trưởng Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Lý Thường Kiệt (phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám), toàn trường có khoảng 900 học sinh đăng ký ăn bán trú. Ngay trong ngày đầu tổ chức, nhà trường đã rà soát, điều chỉnh một số khâu để bảo đảm bữa ăn được phục vụ đúng giờ, đúng quy định. Sau những điều chỉnh ban đầu, việc tổ chức bán trú dần ổn định và đi vào nền nếp.

Nhà trường tiếp tục duy trì tổ giám sát bán trú với sự tham gia của Ban Giám hiệu, giáo viên, phụ huynh học sinh cùng đại diện công đoàn, thanh tra, kế toán... Việc có nhiều thành phần cùng tham gia giúp các khâu từ tiếp nhận thực phẩm, chế biến đến chia suất ăn được theo dõi thường xuyên, đồng thời tạo điều kiện để phụ huynh trực tiếp nắm bắt tình hình bữa ăn của học sinh.

Cùng với việc sử dụng Hệ thống cơ sở dữ liệu về dinh dưỡng và an toàn thực phẩm học đường thành phố Hà Nội năm học 2026-2027 (HanoiCheck), nhà trường vẫn duy trì đường link công khai thông tin bán trú đã thực hiện nhiều năm. Mã QR được niêm yết tại cổng trường và gửi vào các nhóm phụ huynh. Qua đó, phụ huynh có thể kiểm tra thực đơn, thực phẩm nhập vào, nguồn gốc, định lượng và suất ăn mẫu. Đây cũng là cách nhà trường tăng tính công khai trong tổ chức bữa ăn, để phụ huynh có thêm thông tin và phối hợp cùng nhà trường theo dõi chất lượng bán trú.

Nhìn từ trường lớp, đội ngũ giáo viên đến việc tổ chức bữa ăn bán trú cho học sinh, có thể thấy, chất lượng giáo dục được quyết định không chỉ bởi những gì diễn ra trên bục giảng. Một học sinh cần một môi trường học khang trang, an toàn; đội ngũ thầy cô giáo có năng lực, trách nhiệm, mẫu mực và một môi trường bảo đảm sức khỏe để học tập, phát triển toàn diện.

Bởi vậy, nói đến công bằng trong giáo dục không chỉ là việc bảo đảm mọi học sinh được đến trường. Công bằng còn cần được hiểu là các em được học trong những điều kiện nền tảng đủ tốt để có thể phát triển.

Và đó cũng là thước đo thực chất của chất lượng giáo dục Thủ đô: Không chỉ có bao nhiêu trường mới được xây, bao nhiêu học sinh giành giải thưởng, mà mỗi học sinh, dù ở khu vực nào, có thực sự được học tập trong một môi trường an toàn, đủ điều kiện và có cơ hội phát triển toàn diện hay không.

Thực hiện: Hồng Hạnh - Điệp Quyên
Thiết kế: Thanh Nga