Xuất khẩu nông sản - Tăng kim ngạch, phải tăng giá trị

Tuy nhiên, phía sau những con số tăng trưởng vẫn còn không ít vấn đề cần nhìn thẳng. Có mặt hàng tăng sản lượng nhưng giá trị xuất khẩu lại giảm. Cà phê tăng 15,4% về lượng nhưng kim ngạch giảm 7,3%; gạo, cao su, sắn và sản phẩm từ sắn cũng ghi nhận mức giảm về giá trị. Điều đó cho thấy bán được nhiều hơn chưa đồng nghĩa với cạnh tranh tốt hơn, càng chưa đồng nghĩa với thu về nhiều giá trị hơn.

Đáng chú ý, nhiều ngành hàng vẫn phụ thuộc vào một số thị trường lớn, trong khi yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, sản xuất xanh và kiểm soát phát thải carbon ngày càng khắt khe. Thị trường thế giới đang thay đổi nhanh, nhưng phương thức tổ chức sản xuất, chế biến và xuất khẩu của không ít ngành hàng vẫn chưa theo kịp. Nếu không thay đổi, lợi thế về sản lượng và chi phí có thể ngày càng khó chuyển hóa thành lợi thế về giá trị.

Kết quả 9 tháng cho thấy, mục tiêu xuất khẩu 74,2 tỷ USD trong năm 2026 của ngành Nông nghiệp có cơ sở để hoàn thành, thậm chí vượt kế hoạch. Tuy nhiên, vượt chỉ tiêu chung không có nghĩa tất cả ngành hàng đều đang phát triển bền vững.

Tại cuộc làm việc ngày 25-9 với các hiệp hội, doanh nghiệp tiêu biểu ngành hàng nông, lâm, thủy sản, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc chỉ ra một nghịch lý, đó là: Việt Nam thuộc nhóm quốc gia sản xuất cà phê hàng đầu thế giới nhưng thương hiệu cà phê Việt Nam chưa tương xứng; phần giá trị lớn ở các khâu sau sản xuất vẫn thuộc về doanh nghiệp nước ngoài.

Nghịch lý của cà phê cũng là lời cảnh báo đối với nhiều ngành hàng xuất khẩu khác. Muốn đạt mục tiêu 74,2 tỷ USD trong năm 2026 và hướng tới 100 tỷ USD trong những năm tới, ngành Nông nghiệp phải chuyển mạnh mô hình tăng trưởng: Từ xuất khẩu nguyên liệu, sơ chế sang chế biến sâu và xây dựng thương hiệu; từ sản xuất những gì mình có sang tổ chức sản xuất theo nhu cầu thị trường.

Điều đó đòi hỏi phải nghiên cứu thị trường, tiêu chuẩn, thị hiếu và khả năng tiêu thụ ngay từ đầu để tổ chức vùng nguyên liệu, quy mô sản xuất và cơ cấu sản phẩm phù hợp. Doanh nghiệp phải trở thành trung tâm liên kết với hợp tác xã và người sản xuất; hợp đồng phải rõ về sản lượng, tiêu chuẩn, trách nhiệm và lợi ích của các bên.

Muốn tăng giá trị xuất khẩu, ngành Nông nghiệp cũng không thể chỉ trông vào việc tăng sản lượng nguyên liệu. Phải nâng tỷ trọng sản phẩm chế biến, nâng chất lượng, xây dựng thương hiệu và giữ lại nhiều hơn giá trị gia tăng trong nước.

Chính sách hỗ trợ vì thế cần tập trung vào những khâu tạo giá trị lâu dài như: Công nghệ chế biến, bảo quản, logistics, phát triển thương hiệu và nâng cao năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Đặc biệt, các bộ, ngành cần sớm tháo gỡ những điểm nghẽn mà doanh nghiệp đang gặp phải.

Chính sách tín dụng phải phù hợp với đặc thù mùa vụ; việc hoàn thuế cần được xử lý kịp thời; thủ tục xuất khẩu và kiểm tra chuyên ngành cần tiếp tục được đơn giản hóa. Những vướng mắc về đất đai, vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc phải có đầu mối chịu trách nhiệm và thời hạn xử lý rõ ràng. Không thể để điểm nghẽn hành chính trở thành chi phí sản xuất, làm giảm sức cạnh tranh và bỏ lỡ cơ hội mở rộng thị trường của doanh nghiệp.

Cùng với đó, ngoại giao kinh tế cần gắn trực tiếp hơn với nhu cầu của từng ngành hàng, từng doanh nghiệp. Thị trường nào còn dư địa thì chủ động khai mở; rào cản nào xuất hiện thì phải nhận diện sớm, xử lý từ sớm, không để một vấn đề của một thị trường trở thành nguy cơ đối với cả ngành hàng.

Tăng kim ngạch là mục tiêu cần thiết, nhưng tăng giá trị mới là thước đo của một nền nông nghiệp hàng hóa hiện đại. Muốn đi xa, ngành Nông nghiệp cần phát triển theo hướng: Lấy thị trường dẫn dắt, doanh nghiệp dẫn đầu chuỗi, công nghệ nâng giá trị và Nhà nước tháo điểm nghẽn. Chỉ khi tổ chức lại được chuỗi giá trị, nâng chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu, nền nông nghiệp mới phát triển hiện đại, có sức cạnh tranh và mang lại lợi ích cao hơn cho người sản xuất.