Xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật từ cơ sở

Việc UBND thành phố Hà Nội triển khai Đề án thí điểm xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật tại xã Phúc Thịnh và xã Thư Lâm giai đoạn 2026-2028 mở ra cơ hội hiện thực hóa mục tiêu đó từ cơ sở. Một xã hội kỷ cương, văn minh không thể chỉ dựa vào lực lượng kiểm tra, giám sát để ngăn ngừa vi phạm; một chính quyền hiệu quả cũng không thể chỉ trông chờ vào việc phát hiện và xử lý những sai phạm đã xảy ra.

Đích đến phải là hình thành ý thức tự quản, chủ động sống, làm việc theo Hiến pháp và pháp luật, để mỗi người tự giác thực hiện điều đúng, không làm điều sai ngay cả khi không có sự giám sát.

Yêu cầu này càng trở nên cấp thiết đối với Hà Nội, là một đô thị lớn, có tốc độ đô thị hóa nhanh, các hoạt động kinh tế - xã hội ngày càng đa dạng, phức tạp.

Xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật chính là giải pháp căn cơ để chuyển từ quản lý hành vi vi phạm sang chủ động phòng ngừa; từ chấp hành do sức ép của chế tài sang tự giác thực hiện vì nhận thức, trách nhiệm và lợi ích chính đáng của bản thân, của cộng đồng.

Do đó, việc Hà Nội lựa chọn hai xã Phúc Thịnh và Thư Lâm, hai địa phương đang thực hiện Đề án triển khai thí điểm mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” để triển khai Đề án thí điểm xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, không đơn thuần là hoạt động hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam năm 2026 mà là bước đi nhằm cụ thể hóa yêu cầu xây dựng kỷ cương xã hội bằng những phương thức quản trị gần dân, sát thực tiễn và có khả năng kiểm chứng.

Điểm đáng chú ý của Đề án thí điểm xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật là đặt việc tuân thủ pháp luật trong tổng thể các quan hệ và hoạt động của cộng đồng dân cư. Mỗi lĩnh vực đều cần có những chuẩn mực ứng xử rõ ràng, được thực hiện trên cơ sở tự giác và trách nhiệm.

Pháp luật vì thế không còn là những quy định xa lạ trong văn bản, mà trở thành căn cứ để người dân điều chỉnh hành vi, bảo vệ quyền lợi của mình và cùng cộng đồng giải quyết các vấn đề chung. Đặc biệt, phương thức “hướng dẫn trước - kiểm tra sau - xử lý nghiêm minh” thể hiện rõ tinh thần lấy phòng ngừa làm trọng tâm.

Hướng dẫn để người dân hiểu và thực hiện đúng ngay từ đầu; kiểm tra để kịp thời phát hiện, chấn chỉnh những thiếu sót; xử lý nghiêm minh những hành vi cố tình vi phạm.

Cách làm này hướng tới sự kết hợp hài hòa giữa tính nghiêm minh của pháp luật với tính hỗ trợ, phục vụ của chính quyền. Việc xây dựng Bộ tiêu chí văn hóa tuân thủ pháp luật với 5 trụ cột đồng bộ, kết hợp ứng dụng bảng điều khiển số (dashboard) để theo dõi, đánh giá các chỉ tiêu cũng là hướng đi đáng chú ý trong Đề án thí điểm xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật. Công nghệ không chỉ hỗ trợ tổng hợp dữ liệu mà còn giúp nhận diện những lĩnh vực, địa bàn còn hạn chế, theo dõi tiến độ thực hiện và nâng cao trách nhiệm của các chủ thể liên quan.

Tuy nhiên, thước đo quan trọng nhất phải là sự chuyển biến thực chất trong nhận thức và hành vi, đó là người dân chủ động tìm hiểu pháp luật, vi phạm được phòng ngừa từ sớm, tranh chấp được giải quyết ngay từ cơ sở, kỷ cương cộng đồng được củng cố và niềm tin của người dân đối với chính quyền ngày càng được nâng cao.

Nếu được triển khai bài bản, hai xã Phúc Thịnh và Thư Lâm sẽ trở thành những địa bàn thử nghiệm có giá trị thực tiễn, giúp Hà Nội đúc rút kinh nghiệm, hoàn thiện tiêu chí và phương thức tổ chức thực hiện trước khi xem xét nhân rộng.

Thành công của mô hình vì thế không chỉ có ý nghĩa đối với hai địa phương, mà còn có thể đóng góp những bài học thiết thực cho quá trình đổi mới quản trị ở cấp xã, phường trên toàn thành phố.

Tuy nhiên, muốn mục tiêu ấy trở thành hiện thực, hai xã Thư Lâm, Phúc Thịnh phải thể hiện rõ vai trò và trách nhiệm tiên phong trong tổ chức thực hiện. Cấp ủy, chính quyền phải là những chủ thể gương mẫu trong thực thi pháp luật. Mọi quy trình, thủ tục cần được công khai, minh bạch; quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp phải được tôn trọng, bảo vệ; những vi phạm trong thực thi công vụ phải được phát hiện, xử lý nghiêm. Cải cách hành chính cần đi đôi với nâng cao trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, công chức, nhất là người đứng đầu.

Cùng với đó, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật phải tiếp tục đổi mới theo hướng thiết thực, dễ hiểu, dễ tiếp cận và gắn với nhu cầu của từng nhóm đối tượng. Quan trọng hơn, cần đưa ý thức tuân thủ pháp luật trở thành một chuẩn mực trong mỗi gia đình, khu dân cư, cơ quan và doanh nghiệp. Công tác kiểm tra, giám sát và đánh giá cũng phải được thực hiện thường xuyên, gắn kết quả xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật với trách nhiệm của cấp ủy, chính quyền.

Xây dựng văn hóa “thượng tôn pháp luật” không thể hoàn thành bằng một đề án hay một đợt tuyên truyền, mà đòi hỏi quá trình bền bỉ kiến tạo niềm tin, củng cố kỷ cương và hình thành những chuẩn mực ứng xử trong xã hội.

Từ những bước đi thiết thực tại hai xã Phúc Thịnh và Thư Lâm, Hà Nội có cơ hội tạo dựng nền tảng xã hội vững chắc để xây dựng Thủ đô văn hiến, văn minh, hiện đại, hạnh phúc, nơi kỷ cương được bảo đảm không chỉ bằng hiệu lực quản lý nhà nước mà còn bằng ý thức tự giác của mỗi người dân.