Viện kiểm sát nhân dân khu vực 7: Hiện thực hóa cơ chế tố tụng công ích

Làm rõ cơ chế tố tụng công ích

Nhằm thiết lập cơ chế đủ mạnh để bảo vệ lợi ích công, ngày 24-6-2025, Quốc hội thông qua Nghị quyết số 205/2025/QH15, trong đó, lần đầu tiên thí điểm trao quyền khởi kiện vụ án dân sự công ích cho VKSND. Tại Hà Nội, ngày 30-12-2025, đồng chí Nguyễn Duy Ngọc, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Hà Nội đã ký ban hành Chỉ thị số 04-CT/TU về lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện thí điểm VKSND khởi kiện vụ án dân sự nhằm bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công trên địa bàn thành phố.

Triển khai Nghị quyết số 205 và Chỉ thị số 04-CT/TU vào thực tế cuộc sống; VKSND Khu vực 7 Hà Nội đã và đang đạt được những kết quả thực tế.

Cụ thể, ngày 23/6/2026, sau khi trực tiếp kiểm tra thực địa tại khu Đầu Suối Tây, thôn Đạc Tài, xã Sóc Sơn, Kiểm sát viên VKSND khu vực 7 xác định ông Vũ Văn Ngọc đã chấm dứt hành vi vi phạm, bàn giao toàn bộ 60.000m² đất công cho UBND xã Sóc Sơn quản lý theo quy định. Một ngày trước đó, người vi phạm đã hoàn tất việc bàn giao diện tích đất sau quá trình làm việc, xác minh giữa VKSND khu vực 7 và chính quyền địa phương.

Ít ai biết rằng, vụ việc này đã tồn tại nhiều năm. Năm 2016, UBND xã Mai Đình (cũ) ký hợp đồng cho ông Vũ Văn Ngọc thuê 60.000m² đất mặt nước để nuôi trồng thủy sản với thời hạn 5 năm. Đến tháng 4/2020, hợp đồng được thanh lý, người thuê đất ký biên bản cam kết bàn giao lại toàn bộ diện tích cho UBND xã quản lý. Tuy nhiên, sau khi hợp đồng chấm dứt, diện tích đất công vẫn chưa được hoàn trả theo quy định.

Trên cơ sở nguồn thông tin tiếp nhận, VKSND khu vực 7 đã tiến hành xác minh, phối hợp với UBND xã Sóc Sơn làm việc trực tiếp với người vi phạm, làm rõ căn cứ pháp lý, yêu cầu chấm dứt hành vi sử dụng đất công trái quy định. Quá trình làm việc không chỉ tập trung xác định hành vi vi phạm mà còn phân tích rõ trách nhiệm pháp lý, quyền và nghĩa vụ của các bên theo quy định của pháp luật. Kết quả, ông Vũ Văn Ngọc tự nguyện bàn giao toàn bộ diện tích đất cho UBND xã Sóc Sơn quản lý; việc chấm dứt hành vi vi phạm được Viện kiểm sát trực tiếp kiểm tra, xác nhận theo đúng trình tự, thủ tục.

Nếu như trước đây, những vụ việc tương tự chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ quản lý hành chính hoặc xử lý vi phạm của chính quyền địa phương thì nay, với cơ chế tố tụng công ích được Quốc hội giao thí điểm, Viện kiểm sát có điều kiện chủ động hơn trong việc tiếp nhận nguồn thông tin, xác minh, áp dụng các biện pháp pháp lý nhằm bảo vệ lợi ích công khi có đủ căn cứ theo quy định. Việc thu hồi thành công 60.000m² đất công tại xã Sóc Sơn là minh chứng cụ thể cho hiệu quả bước đầu của cơ chế mới.

Không chỉ trong lĩnh vực đất đai, quá trình triển khai Nghị quyết số 205 cũng ghi nhận nhiều vụ việc liên quan đến bảo vệ môi trường được VKSND khu vực 7 chủ động phát hiện, phối hợp xác minh và kiến nghị xử lý. Điển hình là vụ việc một cơ sở chăn nuôi lợn quy mô lớn ven sông Cà Lồ gây ô nhiễm môi trường trong thời gian dài. Qua kiểm tra, xác minh, VKSND khu vực 7 đã ban hành kiến nghị yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lý, đồng thời yêu cầu áp dụng các biện pháp khắc phục vi phạm, góp phần bảo vệ môi trường và lợi ích của cộng đồng dân cư trên địa bàn.

Đồng bộ giải pháp, đưa chủ trương vào thực tiễn

Để cơ chế tố tụng công ích thực sự phát huy hiệu quả, yêu cầu đặt ra không chỉ là thực hiện đúng các quy định của Nghị quyết số 205 mà còn phải hình thành phương thức tổ chức thực hiện phù hợp với yêu cầu của nhiệm vụ mới. Quán triệt Chỉ thị số 04-CT/TU của Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội, chỉ đạo của VKSND tối cao và VKSND thành phố Hà Nội, VKSND khu vực 7 đã xác định việc triển khai nhiệm vụ thí điểm khởi kiện vụ án dân sự công ích là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt trong chương trình công tác năm 2026.

Theo Phó Viện trưởng VKSND khu vực 7 Phạm Thị Loan, ngay sau khi Nghị quyết số 205 được Quốc hội thông qua và các văn bản chỉ đạo của Ngành được ban hành, đơn vị đã chủ động xây dựng kế hoạch triển khai, tổ chức quán triệt đầy đủ nội dung nghị quyết, chỉ thị và các văn bản hướng dẫn đến toàn thể cán bộ, công chức. Việc nghiên cứu, học tập không chỉ dừng ở phổ biến quy định mới mà tập trung thống nhất nhận thức về chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát trong lĩnh vực tố tụng công ích, bảo đảm mỗi Kiểm sát viên nắm vững căn cứ pháp luật, trình tự, thủ tục và phương pháp xử lý vụ việc ngay từ khi tiếp nhận nguồn thông tin.

Một trong những điểm mới của quá trình triển khai là chuyển từ tư duy chờ phát sinh vụ việc sang chủ động tạo lập nguồn thông tin phục vụ công tác tố tụng công ích. Bên cạnh việc khai thác thông tin trong quá trình thực hiện chức năng kiểm sát, đơn vị yêu cầu các bộ phận nghiệp vụ khi phát hiện vụ việc có dấu hiệu xâm phạm lợi ích công hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của người yếu thế phải kịp thời chuyển thông tin đến Tổ giúp việc để xác minh, đánh giá và đề xuất biện pháp xử lý theo quy định.

Song song với việc kiện toàn tổ chức, VKSND khu vực 7 đặc biệt coi trọng xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành. Cuối năm 2025, đơn vị đã ký Quy chế phối hợp với TAND khu vực 7, UBND và Công an 14 xã trên địa bàn nhằm thống nhất cơ chế cung cấp thông tin, xác minh, thu thập tài liệu và phối hợp giải quyết các vụ việc dân sự công ích. Tháng 7/2026, đơn vị tiếp tục ký quy chế phối hợp với Bảo hiểm xã hội cơ sở Đông Anh, Mê Linh, Sóc Sơn, tạo cơ sở để phát hiện, xử lý kịp thời các vụ việc liên quan đến nghĩa vụ bảo hiểm xã hội của doanh nghiệp.

Theo Viện trưởng VKSND khu vực 7 Nguyễn Huy Mạnh, kết quả bước đầu trong triển khai Nghị quyết số 205 có sự đóng góp quan trọng của cấp ủy, chính quyền địa phương và các cơ quan chuyên môn tại 14 xã trên địa bàn. Việc các địa phương chủ động cung cấp thông tin, phối hợp xác minh, thực hiện các yêu cầu, kiến nghị của Viện kiểm sát đã tạo điều kiện thuận lợi để nhiều vụ việc được phát hiện, xử lý ngay từ cơ sở, hạn chế nguy cơ phát sinh tranh chấp hoặc kéo dài tình trạng vi phạm, ảnh hưởng đến lợi ích công.

Cùng với việc tăng cường phối hợp, công tác tuyên truyền được xác định là một trong những giải pháp quan trọng nhằm đưa cơ chế tố tụng công ích đến gần hơn với cán bộ và nhân dân. Ngoài việc tổ chức cuộc thi tìm hiểu Nghị quyết số 205 trong nội bộ đơn vị, VKSND khu vực 7 đã thành lập Tổ công tác tuyên truyền, phối hợp với cấp ủy, chính quyền nhiều xã tổ chức các hội nghị phổ biến quy định mới; xây dựng pano, áp phích tuyên truyền; phát hành tờ rơi; đồng thời thiết lập đường dây nóng, hòm thư điện tử và trang thông tin trên nền tảng mạng xã hội để tiếp nhận thông tin từ cơ quan, tổ chức và người dân.

Hiệu quả bước đầu được khẳng định

Sau hơn nửa năm triển khai Nghị quyết số 205 và thực hiện Chỉ thị số 04, cơ chế tố tụng công ích tại VKSND khu vực 7 đã ghi nhận những kết quả bước đầu trên nhiều lĩnh vực, góp phần bảo vệ lợi ích công và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước ngay từ cơ sở.

Đến nay, đơn vị đã tiếp nhận 108 nguồn thông tin, thụ lý giải quyết 103 vụ việc, trong đó có các vụ việc liên quan đến bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người yếu thế; bảo vệ môi trường; thu hồi nợ bảo hiểm xã hội; xử lý các hành vi trốn, chậm nộp thuế và nhiều vụ việc xâm phạm lợi ích công trong lĩnh vực quản lý, sử dụng đất đai.

Trong quá trình giải quyết vụ việc, VKSND khu vực 7 đã làm việc với cơ quan thuế, bảo hiểm xã hội và chính quyền địa phương để thống nhất biện pháp xử lý; ban hành 8 quyết định yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm và 33 kiến nghị đối với UBND các xã nhằm khắc phục những sơ hở, thiếu sót trong công tác quản lý nhà nước.
Từ các quyết định, kiến nghị của Viện kiểm sát, các địa phương đã thu hồi 89.348,975m² đất công; buộc khôi phục hiện trạng đối với 9.357,3m² đất nông nghiệp sử dụng sai mục đích. Cơ quan thuế thu hồi gần 8 tỷ đồng tiền nợ thuế vào ngân sách nhà nước; cơ quan bảo hiểm xã hội thu hồi hơn 836 triệu đồng tiền chậm đóng bảo hiểm xã hội của các đơn vị sử dụng lao động.

Những kết quả trên không chỉ được thể hiện qua các con số. Điều quan trọng hơn là nhận thức, trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức và chính quyền cơ sở trong việc bảo vệ lợi ích công đã có chuyển biến tích cực; cơ chế phối hợp giữa Viện kiểm sát với các cơ quan chức năng ngày càng chặt chẽ, tạo điều kiện để phát hiện sớm, xử lý kịp thời các hành vi vi phạm ngay từ khi mới phát sinh.

Nghị quyết số 205 đang trong giai đoạn thí điểm, song thực tiễn tại VKSND khu vực 7 cho thấy cơ chế tố tụng công ích đã từng bước phát huy hiệu quả. Từ việc bảo vệ quỹ đất công, xử lý các hành vi gây ô nhiễm môi trường, thu hồi nợ thuế, nợ bảo hiểm xã hội đến bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người yếu thế, vai trò của Viện kiểm sát trong bảo vệ lợi ích công được thể hiện rõ nét hơn thông qua những vụ việc cụ thể.

Việc đưa Chỉ thị số 04 của Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội và Nghị quyết số 205 của Quốc hội vào thực tiễn không chỉ góp phần nâng cao chất lượng thực hiện chức năng, nhiệm vụ của ngành Kiểm sát mà còn khẳng định hiệu quả của cơ chế phối hợp giữa các cơ quan trong hệ thống chính trị. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để tiếp tục hoàn thiện mô hình tố tụng công ích, đáp ứng yêu cầu bảo vệ lợi ích công và quyền, lợi ích hợp pháp của người dân trong giai đoạn mới.