Vì sao Nam Kỳ trở thành “hậu phương lớn” của phong trào Đông Du?

Phong trào Đông Du là một hiện tượng lịch sử đáng chú ý trong tiến trình vận động yêu nước và canh tân của dân tộc Việt Nam. Hình thành vào đầu thế kỷ XX, phong trào Đông Du - đi sang phía Đông - do các sĩ phu yêu nước mà linh hồn là Phan Bội Châu khởi xướng, với mong muốn đưa một thế hệ người trẻ tuổi Việt Nam vượt biển ra nước ngoài du học, đặc biệt là sang Nhật, để học hỏi tấm gương tự cường của nước Nhật, từ đó mưu cầu thoát khỏi ách thống trị thực dân và tự lập tự cường.

Cuộc Đông Du bắt đầu từ Bắc và Trung kỳ, lan dần vào phía Nam. Tiếng gọi cứu nước vượt qua những giới hạn ngăn cách của thực dân và nhanh chóng nhận được sự hưởng ứng ở Nam kỳ. Trong tổng thể phong trào Đông Du, số học sinh du học đông nhất là từ Nam kỳ, năm học 1907-1908 có tới 50% trong số 200 du học sinh. Theo các tác giả của cuốn sách, phong trào Đông Du khi vào đến Nam kỳ đã tìm thấy một xứ sở năng động, nhanh chóng khai thác được những nguồn lực to lớn và những phương thức tham gia rất phong phú.

Phong trào Đông Du ở Nam kỳ là một hoạt động mạnh nhất của cuộc vận động Duy Tân ở Nam kỳ, và cũng là phong trào mạnh nhất của cuộc vận động Đông Du trong cả nước theo xác nhận của Phan Bội Châu trong tác phẩm “Phan Bội Châu niên biểu”. Sự tham gia của các nhân vật ở Nam kỳ thuộc địa đã để lại những dấu ấn riêng về quy mô, cách thức tổ chức và nguồn lực xã hội.

Từ những tư liệu được khai thác và đối chiếu, các tác giả cho thấy Đông Du ở miền Nam không chỉ là sự hưởng ứng một chủ trương từ bên ngoài, mà còn phản ánh đặc điểm năng động của xã hội Nam kỳ trong điều kiện thuộc địa.

Tiếp cận vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau, các bài viết trong cuốn sách “Phong trào Đông Du ở miền Nam” không chỉ tập trung làm rõ vai trò của các lực lượng xã hội tại Nam Kỳ, từ sĩ phu, trí thức đến giới doanh nhân trong việc khởi xướng và duy trì vận động thanh niên sang Nhật Bản du học, mà còn chỉ ra những nỗ lực xây dựng nguồn lực tài chính kinh tế, phát triển báo chí, mở rộng mạng lưới liên kết và các tổ chức hỗ trợ phong trào. Qua đó, hình ảnh Nam Kỳ hiện lên như một không gian năng động, thực tiễn và giàu tinh thần tự chủ trong bối cảnh lịch sử nhiều biến động.

Các quan điểm, nhận định trong sách là kết quả nghiên cứu và trách nhiệm học thuật của từng tác giả, được xây dựng trên cơ sở sử liệu và cách tiếp cận của thời điểm nghiên cứu cách đây 20 năm. Cuốn sách được tái bản nhằm mở rộng không gian trao đổi học thuật, khuyến khích đối thoại và tiếp tục khai thác tư liệu để có thêm nhiều công trình nghiên cứu về phong trào Đông Du ở miền Nam.

Cuốn sách “Phong trào Đông Du ở miền Nam” được kỳ vọng mang đến một góc nhìn chuyên sâu và khác biệt, góp phần làm sáng tỏ vai trò của vùng đất Phương Nam trong dòng chảy lịch sử chung của dân tộc, giúp bạn đọc bước đầu hiểu rõ hơn về phong trào Đông Du ở miền Nam. Nằm trong Tủ sách Lịch sử Việt Nam của Omega Plus, ấn phẩm Phong trào Đông Du ở miền Nam” do Omega Plus, NXB Hà Nội cùng Tạp chí Xưa & Nay hợp tác xuất bản.