Trưởng đại diện UNFPA tại Việt Nam Matt Jackson cho rằng, cũng như đường cao tốc và đường sắt được đầu tư dài hạn để đưa Việt Nam trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, hệ thống chăm sóc sức khỏe, bảo vệ và hỗ trợ người dân cần được xây dựng với tầm nhìn tương tự.
Tròn hai tháng kể từ ngày 22-9-2026, khi Chính phủ Việt Nam chính thức tiếp nhận Văn kiện Chương trình quốc gia (CPD) giai đoạn 2027-2031 hợp tác với Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA), các ưu tiên về chăm sóc sức khỏe sinh sản, thúc đẩy bình đẳng giới và bảo vệ quyền của nhóm dễ bị tổn thương tiếp tục được đặt ra. Với nguồn lực dự kiến 20,7 triệu USD, chương trình hướng tới giải quyết các vấn đề dân số và xã hội đang tác động trực tiếp đến đời sống người dân.
Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội đã có cuộc trao đổi với ông Matt Jackson, Trưởng đại diện UNFPA tại Việt Nam, về những ưu tiên này và yêu cầu bảo đảm chính sách, dịch vụ chăm sóc được duy trì lâu dài.

Trong bối cảnh hiện nay, vấn đề chăm sóc người cao tuổi đang đặt ra những yêu cầu gì, thưa ông?
- Theo dự báo, đến năm 2034, cứ 5 người Việt Nam sẽ có 1 người trên 60 tuổi. Tuổi thọ tăng là thành tựu đáng ghi nhận, song cũng đặt ra yêu cầu phát triển hệ thống chăm sóc dài hạn, đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người cao tuổi.
Bộ Y tế đang đề xuất sửa đổi Luật Người cao tuổi, trong đó chú trọng chăm sóc dài hạn tại gia đình và cộng đồng, đồng thời nghiên cứu các chính sách phát triển kinh tế bạc. Người cao tuổi cần được tôn trọng và có quyền lựa chọn hình thức chăm sóc phù hợp với mình. Nhiều người khi có đủ sức khỏe vẫn tiếp tục làm việc, tham gia hoạt động cộng đồng hoặc chăm sóc con cháu; khi cần trợ giúp, họ cũng cần được tiếp cận dịch vụ phù hợp, thay vì phụ thuộc vào hoàn cảnh từng gia đình.
Để đáp ứng nhu cầu đó, Việt Nam cần phát triển đội ngũ nhân viên chăm sóc được đào tạo bài bản, giúp người cao tuổi và gia đình yên tâm sử dụng dịch vụ. UNFPA hỗ trợ nghiên cứu, cung cấp dữ liệu dân số và chia sẻ kinh nghiệm quốc tế nhằm xác định những địa bàn có nhu cầu cao.
Chăm sóc người cao tuổi cũng là vấn đề bình đẳng giới. Ông nhìn nhận vấn đề này như thế nào?
- Phụ nữ chiếm khoảng 80% nhóm dân số từ 80 tuổi trở lên, đồng thời thường gánh phần lớn công việc chăm sóc không được trả công trong gia đình. Khi thiếu dịch vụ phù hợp, nhiều người phải giảm giờ làm hoặc nghỉ việc để chăm sóc cha mẹ, người thân. Hệ thống chăm sóc dài hạn có thể giúp giảm áp lực này, để phụ nữ duy trì việc làm và thu nhập.
Theo Điều tra quốc gia năm 2019, gần 2/3 phụ nữ từng kết hôn hoặc sống cùng bạn tình đã trải qua ít nhất một hình thức bạo lực thể chất, tình dục, tinh thần, kinh tế hoặc hành vi kiểm soát từ bạn đời. Đáng chú ý, một nửa số phụ nữ từng chịu bạo lực thể chất hoặc tình dục chưa từng kể với ai do lo sợ và mặc cảm.
UNFPA đã hỗ trợ Việt Nam xây dựng Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022 và thúc đẩy các chính sách liên quan. Một mô hình được triển khai là Ngôi nhà Ánh Dương - trung tâm cung cấp dịch vụ một cửa cho phụ nữ và trẻ em gái bị bạo lực, gồm chăm sóc y tế, hỗ trợ tâm lý, tư vấn pháp lý, nơi tạm lánh an toàn.

Ngôi nhà Ánh Dương - mô hình hỗ trợ phụ nữ bị bạo lực
Thành lập đầu tiên tại Quảng Ninh vào tháng 4-2020, Ngôi nhà Ánh Dương đã được triển khai tại Thanh Hóa, An Giang, Hòa Bình (cũ, nay là tỉnh Phú Thọ), thành phố Hồ Chí Minh và Điện Biên. Ngày 28-10-2026, cơ sở thứ 7 được khai trương tại Khánh Hòa.
Những cơ sở này cung cấp miễn phí các dịch vụ y tế, tâm lý - xã hội, pháp lý, bảo vệ và tạm lánh khẩn cấp cho phụ nữ, trẻ em gái bị hoặc có nguy cơ bị bạo lực. Mô hình hoạt động 24/7, bảo đảm an toàn và bảo mật thông tin cho người tìm đến.
Mọi phụ nữ bị bạo lực, dù sinh sống ở địa bàn nào, đều cần có cơ hội tiếp cận dịch vụ bảo vệ và hỗ trợ. Công an, nhân viên y tế và cán bộ công tác xã hội cần phối hợp để người bị bạo lực không phải nhiều lần kể lại trải nghiệm đau đớn, tránh gây thêm tổn thương. Công tác phòng ngừa cũng cần có sự tham gia của nam giới và trẻ em trai, đồng thời chú ý đến bạo lực trên môi trường mạng và những nguy cơ gia tăng trong thiên tai.

Luật Dân số năm 2025 khẳng định quyền của mỗi cá nhân, cặp vợ chồng trong việc quyết định có con, thời điểm sinh con và số con. Để thực hiện quyền này, người dân cần được tiếp cận biện pháp tránh thai khi chưa sẵn sàng sinh con, cũng như dịch vụ hỗ trợ sinh sản khi gặp khó khăn trong việc thụ thai.
Ở một số địa bàn vùng sâu, vùng xa, nguy cơ tử vong mẹ tại các cộng đồng dân tộc thiểu số vẫn cao hơn đáng kể. Do đó, các địa phương cần có kế hoạch cụ thể và bố trí đủ kinh phí cho dịch vụ chăm sóc trước, trong và sau sinh.
Ung thư cổ tử cung là căn bệnh có thể phòng ngừa phần lớn bằng tiêm vắc xin và sàng lọc, nhưng mỗi năm vẫn cướp đi sinh mạng của hàng nghìn phụ nữ Việt Nam. UNFPA đã hỗ trợ Bộ Y tế phân tích chi phí và xây dựng kế hoạch đưa vắc xin HPV vào Chương trình Tiêm chủng mở rộng. Vắc xin được bổ sung vào chương trình từ tháng 7-2026, dự kiến triển khai tiêm từ năm 2027. Cần tiếp tục mở rộng tiêm chủng, sàng lọc trên cả nước để giảm số ca mắc và tử vong do căn bệnh này.

Theo ông, cần làm gì để các chính sách đi vào cuộc sống?
- Tháng 12-2025, Quốc hội đã thông qua chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2030, với tổng nguồn lực dự kiến hơn 88.000 tỷ đồng. Đây là nguồn lực quan trọng để Việt Nam cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc và bảo vệ người dân.
Trong giai đoạn tới, UNFPA chuyển trọng tâm từ trực tiếp cung cấp dịch vụ sang tư vấn chính sách và hỗ trợ kỹ thuật, giúp Việt Nam sử dụng hiệu quả nguồn lực trong nước. Các giải pháp cần dựa trên bằng chứng, dữ liệu và kinh nghiệm quốc tế; đồng thời tìm kiếm cơ chế tài chính bền vững, trong đó có sự tham gia của khu vực tư nhân. Người khuyết tật và lao động di cư cũng cần được tính đến khi xây dựng chính sách và tổ chức dịch vụ.
Một chính sách tốt hay một mô hình thí điểm thành công mới là bước đầu. Để dịch vụ tiếp tục đến được với người dân, chính quyền địa phương cần đưa hoạt động vào kế hoạch phát triển, bố trí ngân sách vận hành thường xuyên và phân công rõ trách nhiệm cho từng cơ quan. UNFPA có thể cung cấp chuyên môn, tư vấn kỹ thuật, nhưng cơ quan Việt Nam giữ vai trò chủ trì triển khai và duy trì kết quả.
Đến năm 2031, những kết quả cụ thể mà chương trình hướng tới là phụ nữ có thể chăm sóc cha mẹ già mà vẫn duy trì công việc; người bị bạo lực được bảo vệ và tiếp cận dịch vụ cần thiết; các cặp vợ chồng thực hiện quyền lựa chọn sinh con; phụ nữ ở vùng sâu, vùng xa được chăm sóc sức khỏe an toàn.

Khi dân số già đi và nhu cầu chăm sóc ngày càng tăng, việc đầu tư xây dựng hệ thống chăm sóc và bảo vệ người dân cần được đặt trong tầm nhìn phát triển dài hạn của Việt Nam.
Xin trân trọng cảm ơn ông!
(*) Không sao chép dưới mọi hình thức khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản của Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội.