Từ dữ liệu số đến quản trị đô thị thông minh

Thay đổi cách quản lý đô thị

Trong nhiều năm, quy hoạch đô thị chủ yếu được nhìn nhận như những bộ hồ sơ định hướng phát triển dài hạn. Nhưng cùng với tốc độ đô thị hóa nhanh và áp lực hạ tầng ngày càng lớn, Hà Nội đang từng bước chuyển sang mô hình quản trị đô thị dựa trên dữ liệu số.

Thực hiện nhiệm vụ UBND thành phố giao, Sở Quy hoạch – Kiến trúc Hà Nội đang triển khai “Phần mềm hệ thống thông tin quy hoạch” giai đoạn 2025-2030. Đây được xem là bước chuyển quan trọng trong công tác quản lý quy hoạch khi nhiều dữ liệu chuyên ngành sẽ được số hóa, chuẩn hóa và tích hợp trên nền tảng dùng chung.

Theo định hướng triển khai, hệ thống cho phép người dân, doanh nghiệp và nhà đầu tư tra cứu thông tin quy hoạch trên nền tảng web và thiết bị di động thông qua nhiều hình thức như tìm kiếm theo địa chỉ, tên đồ án, đơn vị hành chính hoặc xác định vị trí bằng GPS. Các dữ liệu như chỉ tiêu quy hoạch, quyết định phê duyệt, bản vẽ hay thuyết minh đồ án đều được tích hợp trên môi trường số.

Hệ thống cũng cho phép quản trị và cập nhật các lớp dữ liệu quy hoạch trên nền bản đồ số 2D, 3D; phục vụ rà soát, theo dõi biến động đô thị và hỗ trợ điều hành theo thời gian thực.

Đến nay, Sở Quy hoạch – Kiến trúc đã phối hợp chuẩn hóa một số đồ án quy hoạch phân khu khu vực nội đô và phía Bắc sông Hồng; đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu GIS đối với nhiều đồ án đã được phê duyệt, trong đó có các đồ án quy mô lớn liên quan đến Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm.

Theo TS Đặng Việt Dũng, Chủ tịch Tổng hội Xây dựng Việt Nam, việc xây dựng cơ sở dữ liệu số và áp dụng hệ thống GIS giúp nâng cao hiệu quả quản lý quy hoạch, đất đai và cấp phép xây dựng theo hướng minh bạch, nhanh chóng và chính xác hơn.

Xu hướng này cũng phù hợp với định hướng Quy hoạch Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, khi thành phố chuyển dần từ tư duy phát triển theo không gian hành chính sang mô hình quản trị đô thị liên kết vùng, đa cực và vận hành theo các hành lang phát triển. Trong bối cảnh đó, dữ liệu số sẽ trở thành nền tảng quan trọng để theo dõi, cập nhật và điều chỉnh quá trình phát triển đô thị theo thực tiễn.

Quy hoạch đang gắn với vận hành đô thị

Xu hướng quản trị đô thị dựa trên dữ liệu hiện thể hiện rõ trong công tác điều hành hạ tầng kỹ thuật và giao thông đô thị.

Rạng sáng 20-5, Hà Nội xuất hiện mưa diện rộng với lượng mưa tại nhiều khu vực nội đô ở mức khá cao. Theo số liệu ghi nhận đến 6h30, lượng mưa tại Hai Bà Trưng đạt 49,1mm, Cầu Giấy: 48,4mm, Phú Thượng: 46,1mm, Yên Sở: 44,5mm; riêng khu vực Vĩnh Thanh đạt 75mm, cao nhất toàn địa bàn thành phố.

Ngay trong đêm, Công ty TNHH MTV Thoát nước Hà Nội đã triển khai ứng trực, vận hành các trạm bơm đầu mối, mở cửa phai hồ điều hòa, tổ chức tua vớt rác tại các ga thu và liên tục theo dõi diễn biến hệ thống thoát nước. Tại thời điểm 6h30, Trạm bơm Yên Sở đã vận hành 6/20 tổ máy. Điểm đáng chú ý là công tác điều hành hiện nay đang chuyển dần sang mô hình giám sát và vận hành dựa trên dữ liệu thời gian thực. Từ lượng mưa, mực nước đến khả năng tiêu thoát và vận hành trạm bơm đều được theo dõi liên tục để chủ động ứng phó.

Trong suốt trận mưa đêm 19-5 và rạng sáng 20-5, trên địa bàn quản lý không xuất hiện điểm úng ngập. Kết quả này cho thấy bên cạnh đầu tư hạ tầng, năng lực vận hành và quản trị hệ thống đô thị đang ngày càng đóng vai trò quan trọng.

Xu hướng quản trị dựa trên dữ liệu cũng đang thể hiện rõ trong lĩnh vực giao thông, nơi áp lực hạ tầng ngày càng lớn cùng tốc độ gia tăng phương tiện nhanh hơn nhiều so với khả năng mở rộng hệ thống giao thông đô thị.

Theo ông Phạm Huy Khang, Phó Trưởng phòng Quản lý kết cấu hạ tầng giao thông, Sở Xây dựng Hà Nội, tốc độ phát triển hạ tầng giao thông của thành phố hiện chỉ đạt khoảng 0,35% mỗi năm, trong khi nhu cầu đi lại và số lượng phương tiện tiếp tục tăng nhanh. Điều này khiến bài toán ùn tắc khó có thể giải quyết bằng các biện pháp xử lý vi phạm hay điều tiết cục bộ.

Thành phố hiện chuyển sang cách tiếp cận tổng thể hơn, kết hợp giữa quy hoạch, đầu tư hạ tầng, phát triển vận tải công cộng và ứng dụng công nghệ trong quản lý giao thông. Nhiều công trình chiến lược như các tuyến vành đai, cầu qua sông Hồng hay hệ thống đường sắt đô thị đang được ưu tiên triển khai.

Dữ liệu giao thông ngày càng đóng vai trò quan trọng trong công tác điều hành đô thị. Từ hệ thống camera giám sát, phân tích lưu lượng phương tiện đến tổ chức giao thông theo thời gian thực, nhiều quyết định quản lý đang được hỗ trợ bởi dữ liệu vận hành thực tế.

Theo các chuyên gia đô thị, khi dữ liệu quy hoạch được chuẩn hóa và liên thông với các lĩnh vực đất đai, giao thông, hạ tầng kỹ thuật hay môi trường, công tác quản trị đô thị sẽ dần chuyển từ mô hình quản lý riêng lẻ sang mô hình điều hành tổng hợp dựa trên dữ liệu số. Quan trọng hơn công nghệ là sự thay đổi trong tư duy quản lý. Trong mô hình mới, quy hoạch không còn được nhìn như một sản phẩm hoàn thiện sau khi phê duyệt, mà là quá trình liên tục cập nhật, giám sát và điều chỉnh theo thực tiễn phát triển.

Trong bối cảnh Hà Nội mở rộng không gian phát triển và bước vào giai đoạn chuyển đổi mạnh về hạ tầng, dân số và quản trị, dữ liệu số đang trở thành nền tảng quan trọng để thành phố nâng cao năng lực điều hành, hướng tới mục tiêu phát triển đô thị hiện đại, bền vững và hiệu quả hơn.