Từ câu hát quê nhà đến sợi dây gắn kết cộng đồng

Câu hát kết nối những người yêu văn hóa

Tại xã Hát Môn, câu lạc bộ Hát trống quân có 36 thành viên thuộc nhiều lứa tuổi, trong đó, người cao tuổi nhất đã 96 tuổi. Gần đây, cả học sinh lớp 3, lớp 4 cũng tham gia câu lạc bộ. Khoảng cách thế hệ được thu hẹp bởi tình yêu với những câu hát đã gắn bó với quê hương qua nhiều thế hệ.

Theo ông Trần Viết Hỗ, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Hát trống quân xã Hát Môn, những câu hát cổ không chỉ thể hiện sự nhanh nhạy, hóm hỉnh trong đối đáp mà còn chứa đựng tri thức về lịch sử, địa lý, ngôn từ và phong tục tập quán địa phương. “Qua lời hát, những giá trị văn hóa của địa phương được lưu giữ và truyền lại một cách sinh động và sâu sắc”, ông Trần Viết Hỗ chia sẻ.

Câu lạc bộ duy trì sinh hoạt ba buổi mỗi tháng. Dù bận rộn, nhiều thành viên vẫn thu xếp công việc để tham gia. Với cụ Lương Thị Yểng, 87 tuổi, Ban Chủ nhiệm còn phân công người đến tận nhà đón hoặc nhờ con cháu đưa đi. Sự gắn bó ấy cho thấy câu lạc bộ không chỉ là nơi học hát mà còn là không gian sẻ chia giữa những người cùng yêu văn hóa quê hương.

Tinh thần này cũng được duy trì tại thôn Phúc Lâm, xã Đại Xuyên. Câu lạc bộ Hát trống quân ở đây có 29 thành viên thuộc ba thế hệ; người cao tuổi nhất đã ngoài 90, người nhỏ tuổi nhất mới 8 tuổi. Câu lạc bộ có 6 nghệ nhân ưu tú được phong tặng danh hiệu và từng đạt nhiều thành tích tại các liên hoan dân ca, dân vũ.

Bí thư Chi bộ thôn Phúc Lâm Đào Thị Mây cho biết, hát trống quân là niềm tự hào lâu đời của người dân trong thôn. Khi thành phố có chủ trương khôi phục, gìn giữ di sản này, địa phương xác định trách nhiệm đưa những câu hát đến gần hơn với thế hệ trẻ. Nhiều em từ 8 đến 15 tuổi tham gia sinh hoạt vào cuối tuần, nhất là dịp nghỉ hè; câu lạc bộ cũng hướng tới thu hút lực lượng từ 14 đến 30 tuổi để tạo lớp kế cận.

Nếu tiếng trống quân gợi lại những ký ức văn hóa làng quê, thì ca trù lại mở ra một cách kết nối khác, qua sự say mê của những người trẻ.

Được thành lập từ năm 2005, Câu lạc bộ Ca trù xã Đan Phượng hiện có khoảng 25 hội viên chính thức; nếu tính cả học sinh học thêm bên ngoài, số người tham gia hơn 30. Các buổi học thường diễn ra vào tối thứ năm và thứ bảy tại nhà riêng của Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Thị Tam.

Trong số những người trẻ gắn bó với ca trù có em Trần Thị Quyên, học sinh lớp 9A9 Trường Trung học cơ sở Đan Phượng. Bắt đầu tiếp xúc với ca trù từ năm 10 tuổi, Quyên vẫn lựa chọn loại hình nghệ thuật truyền thống này giữa nhiều dòng nhạc sôi động hiện nay. “Mỗi lần hát, em cảm giác như mình được nối tiếp và trò chuyện với ông cha ta từ ngày xưa vậy”, em Trần Thị Quyên chia sẻ.

Tại xã Phú Nghĩa, Câu lạc bộ Hát dân ca, dân vũ ra mắt tháng 9-2026 với 52 thành viên, tạo không gian để những người cùng sở thích gặp gỡ, giao lưu, luyện tập và giới thiệu các làn điệu dân ca, điệu múa mang bản sắc địa phương.

Khác nhau về loại hình nghệ thuật và quy mô, các câu lạc bộ đều có chung giá trị, đó là tạo cơ hội để người dân gặp gỡ, sẻ chia và gắn bó với quê hương. Từ những buổi sinh hoạt bình dị, văn hóa trở thành một phần đời sống cộng đồng, thay vì chỉ hiện diện trong các dịp lễ hội hay biểu diễn.

Di sản tạo nên bản sắc mỗi địa phương

Theo Bí thư Đảng ủy xã Đan Phượng Nguyễn Gia Hiển, ca trù là nét văn hóa đặc sắc, có giá trị tinh thần lớn, góp phần tạo nên bản sắc riêng của địa phương. Vì vậy, di sản này cần tiếp tục được bảo tồn, duy trì để sống động trong đời sống cộng đồng.

Từ góc nhìn ấy, bảo tồn không chỉ là giữ lại lời ca, tiếng phách hay giai điệu, mà quan trọng hơn là duy trì những người có khả năng thực hành, trao truyền và tạo không gian để di sản tiếp tục hiện diện. Một làn điệu chỉ thực sự có sức sống khi vẫn có người muốn học, muốn hát và tìm thấy ý nghĩa trong việc gìn giữ.

PGS.TS Bùi Xuân Đính, Hội Văn nghệ dân gian Hà Nội, cho rằng hoạt động của các câu lạc bộ giúp người dân hiểu rõ hơn về giá trị di sản văn hóa của mình, từ đó động viên, hỗ trợ nhau học tập, trình diễn và tuyên truyền. Không chỉ người dân trong làng, những người yêu văn hóa truyền thống ở địa phương khác cũng có thể tìm đến học hỏi.

Theo ông, đình làng, nhà văn hóa là những không gian phù hợp để tổ chức học tập, trình diễn. Đặc biệt, không gian đình làng với tính chất riêng có còn góp phần khơi dậy ý thức gìn giữ và niềm đam mê ở cả người biểu diễn lẫn người thưởng thức.

Thực tế cho thấy, khi người dân trực tiếp tham gia, di sản không còn là những giá trị xa xôi của quá khứ mà trở thành một phần đời sống hôm nay. Người cao tuổi có nơi trao gửi vốn hiểu biết, ký ức văn hóa; người trẻ có cơ hội tìm hiểu những giá trị của thế hệ trước. Những người khác nhau về tuổi tác, nghề nghiệp cũng có thêm điểm chung để gặp gỡ, sẻ chia.

Nhìn từ các câu lạc bộ dân ca, dân vũ ở cơ sở, sức sống của di sản không chỉ nằm ở việc một làn điệu còn được hát hay một điệu múa còn được trình diễn, mà còn ở khả năng kết nối con người. Khi những câu hát vẫn vang lên giữa đời sống hôm nay, quê hương không chỉ hiện diện trong ký ức mà còn được cảm nhận qua những con người đang gặp gỡ, cùng nhau gìn giữ bản sắc và bồi đắp tình cảm cộng đồng.