Tìm lời giải chống ngập hiệu quả cho Hà NộiBài 3: Nâng sức tiêu thoát của hệ thống

Công suất máy bơm chưa phải tất cả

Nằm sát bờ hữu sông Nhuệ, Trạm bơm Triều Đông được xây dựng từ năm 2006 theo hình thức trạm bơm dã chiến. Giám đốc Xí nghiệp Đầu tư phát triển thủy lợi La Khê Đỗ Đình Đức cho biết, trạm gồm 8 tổ máy, công suất 980m³/giờ mỗi máy, phục vụ tiêu úng cho khoảng 430ha thuộc xã Dân Hòa và một phần các xã: Tam Hưng, Thượng Phúc. Sau 20 năm khai thác, động cơ và thiết bị bơm đã rơ dão, hệ thống điện lạc hậu, hiệu suất vận hành chỉ còn khoảng 70% thiết kế.

Trạm bơm Triều Đông được xây dựng khi lưu vực chủ yếu là ruộng lúa. Với tổng lưu lượng khoảng 2,17m³/s, hệ số tiêu của trạm đạt khoảng 5,1 lít/giây/ha. Khi phần lớn diện tích trong lưu vực chuyển sang đô thị, yêu cầu tăng lên khoảng 20 lít/giây/ha, cao gần 4 lần năng lực hiện có.

“Trước đây, nước mưa còn được giữ lại trên ruộng, ao và những vùng trũng. Nay, nước từ mái nhà, mặt đường, sân bê tông dồn xuống kênh rất nhanh, trong khi máy bơm vẫn ở quy mô của 20 năm trước”, ông Đỗ Đình Đức nói.

Ở xã Đa Phúc, trong đợt mưa lũ tháng 10-2025, nước dâng ngập sàn khiến ba trạm bơm: Tân Hưng, Cẩm Hà 1 và Tăng Long không thể hoạt động khi đồng ruộng, khu dân cư cần tiêu nước...

Đầu tháng 8-2026, phóng viên trở lại công trình, cả ba trạm đã hoàn thành từ nhà máy, hệ thống điện đến kênh dẫn và cửa xả. Tân Hưng được thay mới 5 tổ máy với tổng công suất 20.000m³/giờ; Cẩm Hà 1 có 3 tổ máy, tổng công suất 12.000m³/giờ; Tăng Long gồm 10 tổ máy, tổng công suất 42.000m³/giờ. Ông Nguyễn Văn Vượng ở xã Đa Phúc vui vẻ chia sẻ, bây giờ ba trạm đã xong, máy móc, điện và đường nước đều hoàn chỉnh, bà con yên tâm hơn nhiều. Chúng tôi chỉ mong, khi có mưa lớn sẽ không còn cảnh nước lên lênh láng trong khi máy bơm phải dừng hoạt động như năm ngoái.

Tuy nhiên, công trình mới cũng chưa chắc vận hành được trong mọi tình huống. Trạm bơm La Làng có 3 tổ máy, công suất 5.000m³/giờ mỗi máy, làm nhiệm vụ tiêu úng cho khoảng 180ha ở xã Hồng Sơn. Nhưng khi nước sông Mỹ Hà dâng cao, tràn qua bờ vào đồng, trạm phải dừng; nếu tiếp tục bơm, nước lại quay về khu vực vừa tiêu. Giám đốc Xí nghiệp Đầu tư phát triển thủy lợi Mỹ Đức Đoàn Văn Thắng cho biết, cao trình đặt máy của trạm đạt yêu cầu nhưng bờ sông chưa được tôn cao theo quy hoạch. Muốn khai thác hết công suất, phải nâng bờ sông Mỹ Hà để nước sau cửa xả không tràn trở lại đồng.

Trong khi đó, ở phía Bắc thành phố, khi sông Cầu vượt báo động III và mực nước Ngũ Huyện Khê lên 7m, các trạm bơm dọc sông không được đưa thêm nước vào nguồn nhận; các tuyến kênh cũng mất khả năng tiêu tự chảy. Máy bơm còn chạy được, nhưng dòng sông phía sau không còn đủ chỗ nhận nước. Cùng với nâng cấp các trạm bơm cũ, hồ điều hòa Phú Đô tại phường Từ Liêm, diện tích mặt nước 31,5ha, dung tích điều tiết 930.000m³, đã được đưa vào vận hành, góp phần cải thiện khả năng tiêu thoát nước khu vực Mỹ Đình, Từ Liêm, Lê Đức Thọ...

Các phương án phải “gặp nhau”

Thoát nước đô thị và thủy lợi tính mưa theo hai cách khác nhau. Phương án thoát nước đô thị chia kịch bản theo cường độ mưa dưới 70mm/giờ, từ 70mm đến 100mm/giờ và trên 100mm/giờ. Các doanh nghiệp thủy lợi lại tính tổng lượng mưa theo ngày, với những kịch bản dưới 50mm/ngày, từ 100 - 200mm trong 3 ngày đến 200 - 300mm hoặc lớn hơn trong 3, 5 hay 7 ngày.

Đô thị cần rút nhanh lượng nước tập trung trên mặt đường và khu dân cư. Thủy lợi còn phải tính nước trên đồng ruộng, ao nuôi, vùng trũng, an toàn bờ kênh và mực nước sông tiếp nhận. Một đợt tiêu nước có thể kéo dài nhiều ngày sau khi mưa đã tạnh. Hai cách tính phục vụ những nhiệm vụ khác nhau, nhưng nước đô thị và nước thủy lợi cuối cùng vẫn gặp nhau trên các trục tiêu. Sông Nhuệ vừa tiếp nhận nước từ kênh, trạm bơm thủy lợi, vừa liên quan trực tiếp đến khả năng thoát nước của nhiều khu vực đô thị phía Tây và Tây Nam thành phố.

Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi và Phòng, chống thiên tai (Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội) Đào Quang Khải cho biết, mỗi ngành xây dựng phương án theo nhiệm vụ được giao là phù hợp. Khó khăn xuất hiện khi mưa lớn bao trùm thành phố, nội thành cần tiêu nhanh, ngoại thành cũng cần bơm nước, trong khi mực nước trên các trục tiếp nhận đã cao.

Quy chế phối hợp giữa Sở Nông nghiệp và Môi trường với Sở Xây dựng có quy định việc trao đổi thông tin, hạ nước đệm và vận hành đầu mối trước, trong và sau mưa. Trước khi mưa lớn xảy ra, các đơn vị theo dõi dự báo, hạ mực nước trên sông, kênh, hồ điều hòa; kiểm tra máy móc, nguồn điện và khả năng tiếp nhận của từng hướng tiêu. Trong mưa, số tổ máy được điều chỉnh theo lượng nước đổ về và mực nước phía sau cửa xả. Trạm bơm vốn phục vụ nông nghiệp có thể vận hành hỗ trợ khu dân cư; ngược lại, đơn vị thoát nước đô thị phải theo dõi mực nước sông, kênh thủy lợi trước khi đưa thêm nước vào.

Sông Nhuệ là nơi sự phối hợp thể hiện rõ. Khi mực nước tại Thanh Liệt lên cao, nếu hệ thống Tô Lịch còn khả năng tiếp nhận, đập Thanh Liệt có thể được điều tiết để đưa một phần nước về hồ Yên Sở, sau đó vận hành trạm bơm Yên Sở tiêu ra sông Hồng. Ở phía trên, trạm bơm Yên Nghĩa đưa nước từ sông Nhuệ qua kênh La Khê ra sông Đáy.

Một dòng nước có thể lần lượt đi qua công trình của nhiều đơn vị. Vì vậy, lượng mưa, mực nước, số máy đang vận hành và khả năng tiếp nhận của các nguồn tiêu cần phải được cập nhật liên tục để điều chỉnh phương án phù hợp. Bởi nếu chỉ một khâu không bảo đảm những công trình được đầu tư phía trước cũng khó phát huy hết hiệu quả.

Tìm lời giải chống ngập hiệu quả cho Hà Nội

Tìm lời giải chống ngập hiệu quả cho Hà Nội: Bài 2: Nhận diện những “vật cản”

(Còn nữa)