Sự gia tăng nhanh chóng của các thiết bị công nghệ đang kéo theo áp lực lớn đối với công tác thu gom, xử lý rác thải điện tử.
Không chỉ tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường, thực trạng này còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo đảm sức khỏe, an toàn và quyền lợi của người lao động.

Đây là một trong những vấn đề được các chuyên gia, đại diện cơ quan quản lý và tổ chức công đoàn quan tâm tại Diễn đàn Công nhân lao động vì Môi trường 2026 do Báo Lao Động tổ chức chiều 18-11, với chủ đề “Xanh hóa chuyển đổi số, số hóa chuyển đổi xanh - Người lao động trong cuộc chuyển đổi kép”.
Tại diễn đàn, bà Nguyễn Thị Thùy Linh, đồng sáng lập Tổ chức môi trường Tagom cho biết, qua 4 năm hướng dẫn và tổ chức thu gom rác thải cho người dân, Tagom nhận thấy rác thải điện tử có nhiều tiềm năng kinh tế nhưng cũng tiềm ẩn không ít rủi ro, ảnh hưởng đến sức khỏe con người.

Đáng chú ý, bà Linh dẫn số liệu cho rằng rác thải điện tử đóng góp tới 70% lượng kim loại nặng và độc tố nguy hại phát thải tại các bãi chôn lấp. Điều này đặt ra những lo ngại không chỉ đối với môi trường mà còn đối với sức khỏe của những công nhân trực tiếp tham gia thu gom, phân loại và xử lý chất thải.

Đáng chú ý, bà Linh dẫn số liệu cho rằng rác thải điện tử "đóng góp" tới 70% lượng kim loại nặng và độc tố nguy hại phát thải tại các bãi chôn lấp. Điều này đặt ra những lo ngại không chỉ đối với môi trường mà còn đối với sức khỏe của những công nhân trực tiếp tham gia thu gom, phân loại và xử lý chất thải.
Từ thực tiễn khảo sát và vận hành các điểm thu gom, đại diện Tagom cho rằng một trong những rào cản lớn hiện nay là nhận thức và kiến thức phân loại rác của người dân còn hạn chế. Không ít thiết bị điện tử đã qua sử dụng vẫn bị bỏ lẫn với rác sinh hoạt, gây khó khăn cho quá trình thu hồi và xử lý.
Bên cạnh đó, hoạt động thu gom phi chính thức chưa đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về bảo vệ môi trường. Do thiếu trang thiết bị chuyên dụng, người thu gom thường tập trung vào những linh kiện có giá trị kinh tế cao, trong khi các thành phần còn lại có nguy cơ bị bỏ sót hoặc không được xử lý phù hợp.
Cùng nhìn nhận vấn đề này, ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho rằng quá trình chuyển đổi số diễn ra càng nhanh, vòng đời của các thiết bị điện tử càng có xu hướng rút ngắn, kéo theo sự gia tăng lượng chất thải phát sinh.
Đặc biệt, các thiết bị điện tử có thể chứa những thành phần độc hại như chì, thủy ngân, cadimi và các hợp chất brom chống cháy. Nếu không được thu gom, lưu giữ và xử lý đúng quy trình, những chất này có nguy cơ phát tán ra môi trường đất, nước và không khí.
“Người lao động trực tiếp tham gia thu gom, phân loại, tháo dỡ và tái chế là nhóm có nguy cơ tiếp xúc cao, nhất là tại các cơ sở thủ công, thiếu trang thiết bị bảo hộ và điều kiện làm việc an toàn”, ông Trung nhấn mạnh.
Trước những thách thức đặt ra, ông Hồ Kiên Trung - Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đề xuất bốn nhóm giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao hiệu quả quản lý chất thải điện tử, đồng thời bảo vệ sức khỏe và quyền lợi của người lao động.

Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách, nâng cao trách nhiệm thu hồi và tái chế của các nhà sản xuất, nhà nhập khẩu đối với những sản phẩm điện, điện tử như điện thoại di động, máy tính, tủ lạnh, điều hòa và các thiết bị gia dụng liên quan. Cùng với đó, việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý chất thải cần được đẩy mạnh. Các giải pháp như mã định danh, mã QR, cơ sở dữ liệu và nền tảng số có thể hỗ trợ theo dõi, truy xuất nguồn gốc thiết bị từ khi đưa ra thị trường đến khi được thu hồi, xử lý.
Một giải pháp quan trọng khác là xây dựng hệ thống thu gom, tái chế chính thức theo hướng hiện đại, an toàn. Trong đó, cần mở rộng các điểm tiếp nhận rác thải điện tử tại khu dân cư, cơ quan, doanh nghiệp, trường học và cơ sở kinh doanh thiết bị điện tử, đồng thời tăng cường sự kết nối giữa các đơn vị tham gia quá trình thu hồi, tái chế.
Đặc biệt, công tác bảo đảm an toàn lao động phải được triển khai song song với việc hiện đại hóa hệ thống xử lý chất thải. Người lao động cần được đào tạo kỹ năng nhận diện các thành phần nguy hại, trang bị đầy đủ phương tiện bảo hộ cá nhân và làm việc trong môi trường có các biện pháp kiểm soát nguy cơ phơi nhiễm phù hợp.

Bà Trần Thị Minh Hiền - Phó phòng Kỹ thuật Công nghệ, Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị Hà Nội (URENCO) cho biết, URENCO xác định chuyển đổi xanh cần bắt đầu từ hoạt động thu gom đầu nguồn. Đây là khâu cần được ưu tiên giải quyết. Trên thực tế, hoạt động thu gom đầu nguồn hiện còn tồn tại nhiều hạn chế, ba bất cập nổi bật nhất là ngõ nhỏ, xe lớn khó tiếp cận và điểm sang tải còn hở. Để giải quyết những điểm nghẽn này, URENCO đã đưa vào sử dụng xe điện 3 bánh, ưu tiên hoạt động tại các ngõ xóm nhỏ, ngách hẹp và khu dân cư đông đúc. Loại xe này giúp tiếp cận gần hơn với các chủ nguồn thải trong ngõ xóm.
Ở góc độ tổ chức đại diện cho người lao động, bà Hồ Thị Kim Ngân, Phó Trưởng ban Quan hệ Lao động, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam khẳng định, người lao động phải được đặt ở vị trí trung tâm và trở thành chủ thể của quá trình chuyển đổi xanh, chuyển đổi số. Theo bà Ngân, công nghệ số và công nghệ xanh không chỉ mở ra cơ hội nâng cao năng suất mà còn góp phần cải thiện điều kiện làm việc, tạo ra những công việc có giá trị cao hơn. Tuy nhiên, để người lao động thực sự được hưởng lợi từ quá trình chuyển đổi, cần bảo đảm quyền được cung cấp thông tin và tham gia đối thoại khi doanh nghiệp thay đổi công nghệ.
Bà Ngân nhấn mạnh, những thành quả từ việc nâng cao năng suất nhờ ứng dụng công nghệ cần được chia sẻ công bằng giữa doanh nghiệp và người lao động, thể hiện thông qua tiền lương, thu nhập, thời gian làm việc, điều kiện lao động và cơ hội phát triển nghề nghiệp.

Từ những ý kiến tại diễn đàn có thể thấy, giải quyết bài toán rác thải điện tử không chỉ dừng lại ở việc mở rộng mạng lưới thu gom hay nâng cao năng lực tái chế. Điều quan trọng là các giải pháp phải được triển khai đồng bộ, gắn trách nhiệm của doanh nghiệp và cơ quan quản lý với việc bảo đảm điều kiện làm việc an toàn cho người lao động. Đây cũng là cơ sở để người lao động phát huy vai trò chủ động trong quá trình chuyển đổi xanh và chuyển đổi số, góp phần bảo vệ môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.
(*) Không sao chép dưới mọi hình thức khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản của Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội.