Thử chính sách để mở lối cho kinh tế không gian tầm thấp

Thể chế phải đi cùng công nghệ

Không ít công nghệ mới ở Việt Nam từng rơi vào tình trạng "đi trước pháp luật". Công nghệ đã sẵn sàng, thị trường đã xuất hiện, nhưng doanh nghiệp không dám đầu tư vì thiếu hành lang pháp lý; địa phương không dám triển khai vì thiếu quy định. Kinh tế không gian tầm thấp là một ví dụ điển hình.

Trên thế giới, nhiều quốc gia đã coi đây là một động lực tăng trưởng mới, không chỉ bởi sự phát triển của UAV, mà bởi hàng loạt ngành dịch vụ và mô hình kinh doanh được hình thành từ không gian tầm thấp. Giá trị của lĩnh vực này không nằm ở thiết bị bay, mà ở hệ sinh thái kinh tế được tạo ra xung quanh nó. Đây cũng chính là cách tiếp cận mà Bộ Khoa học và Công nghệ lựa chọn khi nghiên cứu phát triển kinh tế không gian tầm thấp tại Việt Nam.

Theo ông Nguyễn Văn Thuật, Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế số và Xã hội số (Bộ Khoa học và Công nghệ), khó khăn lớn nhất hiện nay không phải là công nghệ. Nếu chờ toàn bộ hệ thống pháp luật hoàn thiện rồi mới triển khai, Việt Nam rất có thể sẽ bỏ lỡ cơ hội phát triển. Nhưng nếu triển khai đại trà khi chưa đánh giá đầy đủ các nguy cơ thì lại khó bảo đảm yêu cầu về quốc phòng, an ninh, an toàn bay và lợi ích xã hội.

Thay vì lựa chọn giữa "chờ" hoặc "làm ngay", Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất một phương án thứ ba: Cho phép đổi mới trong phạm vi được kiểm soát. Đó chính là cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox).

Sandbox không phải là cơ chế nới lỏng quản lý. Ngược lại, đây là mô hình quản lý chặt chẽ, trong đó phạm vi thử nghiệm, thời gian thực hiện, chủ thể tham gia, yêu cầu an toàn và trách nhiệm của từng bên đều được xác định rõ. Điều khác biệt nằm ở chỗ, chính sách sẽ được hoàn thiện trên cơ sở dữ liệu thu được từ thực tiễn thay vì chỉ dựa trên dự báo.

Theo ông Nguyễn Văn Thuật, ý nghĩa lớn nhất của mô hình tại Điện Biên không nằm ở việc hoàn thành một đề án thử nghiệm. Điều quan trọng hơn là Việt Nam đã bắt đầu đưa cơ chế sandbox vào thực tiễn đối với một lĩnh vực kinh tế hoàn toàn mới. Nếu thành công, đây sẽ là mô hình tham chiếu để hoàn thiện chính sách quốc gia về kinh tế không gian tầm thấp trong thời gian tới.

Nhiều đợt khảo sát thực địa đã được Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với UBND tỉnh Điện Biên, Bộ Quốc phòng và doanh nghiệp tổ chức nhằm đánh giá nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời phân tích kỹ các yêu cầu về quốc phòng, an ninh, an toàn bay cũng như những rủi ro có thể phát sinh. Chỉ sau khi các yếu tố này được làm rõ, khu vực thử nghiệm, hành lang bay và các lĩnh vực ứng dụng mới được xác định.

Cách làm ấy cho thấy Bộ Khoa học và Công nghệ không coi công nghệ là điểm xuất phát của đổi mới sáng tạo. Công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi giải quyết được những bài toán phát triển của địa phương và tạo ra giá trị cho nền kinh tế.

Chính vì vậy, Điện Biên được lựa chọn không phải để "trình diễn" UAV, mà để kiểm chứng một phương thức quản lý mới. Thành công lớn nhất của sandbox sẽ không được đo bằng số chuyến bay hay số thiết bị được đưa vào sử dụng, mà bằng khả năng tạo ra dữ liệu thực tiễn đủ tin cậy để hoàn thiện thể chế, mở đường cho sự hình thành của một ngành kinh tế mới ở Việt Nam.

Từ đề án thử nghiệm đến hành lang thể chế cho một ngành kinh tế mới

Nếu phần khó nhất là tìm ra cách tiếp cận, thì phần khó không kém là kiểm chứng cách tiếp cận đó bằng thực tiễn. Ngày 23-6-2026, UBND tỉnh Điện Biên ban hành Quyết định số 1291/QĐ-UBND cho phép triển khai cơ chế sandbox đối với các sản phẩm, dịch vụ ứng dụng công nghệ số phát triển kinh tế không gian tầm thấp sử dụng phương tiện UAV. Đây là mô hình đầu tiên của cả nước trong lĩnh vực này.

Theo đề án, khoảng 6.000 chuyến bay sẽ được triển khai trong thời gian thử nghiệm ở bốn lĩnh vực gồm: Nông nghiệp, logistics, y tế và đo đạc bản đồ số. UAV sẽ được sử dụng để vận chuyển thuốc, vật tư y tế, hàng hóa thiết yếu; hỗ trợ gieo hạt, phun thuốc bảo vệ thực vật, giám sát cây trồng; khảo sát địa hình và xây dựng bản đồ số.

Giá trị lớn nhất của sandbox không nằm ở 6.000 chuyến bay. Điều Bộ Khoa học và Công nghệ cần là dữ liệu để trả lời những câu hỏi mà hiện nay chưa có văn bản pháp luật nào có thể trả lời: Hành lang bay, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan được thiết kế thế nào, quy trình cấp phép ra sao, đâu là ranh giới giữa khuyến khích đổi mới sáng tạo và kiểm soát rủi ro... Đó đều là những vấn đề chỉ có thể được kiểm chứng bằng thực tiễn.

Chính vì vậy, mọi hoạt động trong sandbox đều phải được đăng ký, thẩm định và chấp thuận theo quy định hiện hành; đồng thời đáp ứng các yêu cầu về quốc phòng, an ninh, quản lý vùng trời, an toàn bay, tần số vô tuyến điện, an toàn thông tin. Trong giai đoạn đầu, việc cấp phép được thực hiện theo từng tháng để theo dõi, đánh giá và điều chỉnh trước khi xem xét mở rộng.

Theo ông Nguyễn Văn Thuật, nếu chậm chân, Việt Nam rất có thể chỉ trở thành thị trường ứng dụng công nghệ của các quốc gia khác. Nhưng nếu lựa chọn đúng hướng ngay từ bây giờ, chúng ta có cơ hội hình thành một ngành kinh tế mới do chính doanh nghiệp Việt Nam làm chủ.

Thông điệp ấy cho thấy mục tiêu mà Bộ Khoa học và Công nghệ hướng tới không phải là phát triển thêm một loại thiết bị bay hay một dịch vụ mới. Điều Bộ Khoa học và Công nghệ hướng tới là hình thành hệ sinh thái kinh tế không gian tầm thấp, tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam nghiên cứu, phát triển công nghệ và từng bước làm chủ thị trường trong nước.

Đó cũng là lý do Bộ Khoa học và Công nghệ tham gia ngay từ những khâu đầu tiên của quá trình xây dựng mô hình: Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế; phối hợp khảo sát thực địa tại Điện Biên; đánh giá nhu cầu phát triển, yêu cầu về quốc phòng, an ninh và an toàn bay; thiết kế cơ chế sandbox; đồng thời định hướng để kết quả thử nghiệm trở thành cơ sở hoàn thiện chính sách ở tầm quốc gia.

Nhìn rộng hơn, cách tiếp cận này cũng phản ánh sự chuyển biến trong tư duy quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ở Việt Nam. Thay vì để thể chế luôn đi sau công nghệ, cơ quan quản lý chủ động tạo một không gian thử nghiệm đủ an toàn để công nghệ phát triển, đồng thời dùng chính kết quả của quá trình đó để hoàn thiện pháp luật. Đây là cách nhiều quốc gia đang áp dụng đối với các lĩnh vực công nghệ mới.

Điện Biên chỉ là điểm khởi đầu của một mô hình thử nghiệm. Điều Bộ Khoa học và Công nghệ hướng tới lớn hơn nhiều: Hình thành phương thức xây dựng chính sách mới đối với các lĩnh vực công nghệ mới nổi. Nếu thành công, sandbox sẽ không chỉ mở đường cho kinh tế không gian tầm thấp, mà còn tạo tiền lệ để Việt Nam chủ động kiến tạo thể chế cho những động lực tăng trưởng mới, thay vì để pháp luật luôn đi sau công nghệ.