Thổi sức sống mới vào cơ chế cũ

Cơ chế này được sáu bên thiết lập ngày 1-11-2015 tại chính Samarkand bàn về thương mại, giao thông, năng lượng và an ninh. Đến năm 2023, cơ chế này mới có cuộc gặp cấp nguyên thủ quốc gia đầu tiên. Năm 2024, hai bên khởi động Đối thoại Khoáng sản chiến lược. Năm 2025, Tổng thống Mỹ Donald Trump tiếp đón lãnh đạo của cả năm quốc gia Trung Á tại Mỹ.

Kết quả Hội nghị Bộ trưởng ngoại giao nhóm C5+1 vừa qua có thể được coi là dấu mốc mới cho cơ chế này. Tuyên bố chung sáu bên ủng hộ đầu tư vào tuyến thương mại xuyên Caspi, tăng cường hợp tác công nghiệp, đơn giản hóa hải quan, mở rộng khai thác và chế biến khoáng sản, cùng hợp tác năng lượng, nhấn mạnh chống khủng bố, tội phạm xuyên quốc gia và tăng cường an ninh biên giới.

Mục đích của Mỹ là tiếp cận nguồn khoáng sản ở Trung Á trong lúc Trung Quốc và Nga gia tăng sự hiện diện trong khu vực. Tuyến vận chuyển xuyên Caspi là yếu tố thứ hai vì nó nối Trung Á với châu Âu, mở thêm một lựa chọn ngoài các tuyến qua Nga. Yếu tố thứ ba là việc củng cố vị thế ở khu vực giữa Nga, Trung Quốc và Iran.

Đối với 5 nước Trung Á, mục tiêu là đa dạng hóa đối tác. Họ cần thêm vốn, công nghệ và thị trường để không phụ thuộc vào năng lượng hay một đối tác duy nhất, đồng thời muốn được công nhận về chính trị. Tại hội nghị này, sáu bên đã chuyển từ ký kết sang triển khai, thành lập Hội đồng Kinh doanh và Đầu tư, tạo ra bộ máy theo dõi dự án vốn đến nay vẫn chưa có.

Thêm một đối tác lớn nghĩa là 5 quốc gia Trung Á thêm khả năng mặc cả với các đối tác lớn khác. Khi khu vực trở thành nơi nhiều đối tác cùng đến, các nước chủ nhà có nhiều lợi thế nếu họ giữ được chủ động trong lựa chọn dự án. Do đó, trong những lĩnh vực cụ thể như khoáng sản, vận tải và công nghệ, cạnh tranh quốc tế ở khu vực này sẽ quyết liệt hơn.

Mỹ có nhiều thứ để mang đến khi chen chân vào khu vực này, nhưng cũng có những giới hạn khó vượt khi cạnh tranh với Nga và Trung Quốc. Trước hết là khoảng cách và nền tảng. Nga và Trung Quốc là láng giềng, có quan hệ kinh tế, vận tải và con người lâu năm với khu vực.

Mỹ phải xây quan hệ từ xa, vận tải qua tuyến Caspi còn nhiều khâu cần đầu tư. Tiếp đến là việc vốn đầu tư nằm ở doanh nghiệp, thỏa thuận do công ty Mỹ quyết định theo lợi nhuận. Tuyên bố chung không có số tiền tài trợ hạ tầng , nên mức cam kết của Mỹ chưa rõ. Trong khi đó, Mỹ lại đang theo đuổi nhiều ưu tiên chiến lược cùng lúc.

Hội nghị cho thấy, 5 quốc gia Trung Á coi trọng Mỹ nhưng không ngả hẳn về phía Mỹ mà duy trì để tận dụng tối đa thế quan hệ cân bằng giữa các đối tác lớn. Họ cần Mỹ như một lựa chọn bổ sung, không phải để thay thế các đối tác sẵn có. Mức độ chủ động thúc đẩy quan hệ với Mỹ của 5 nước này không đồng đều. Điểm chung là lấy lợi ích phát triển làm thước đo, mở cửa cho nhiều bên và tránh lệ thuộc vào bất kỳ ai.

Hội nghị Bộ trưởng ngoại giao nhóm C5+1 chưa làm thay đổi cán cân trong khu vực nhưng cho thấy, cả hai phía đã phát hiện lại giá trị của nhau nên nỗ lực thổi sức sống mới vào một cơ chế đã có từ năm 2015. Tuy nhiên, thành bại không nằm ở số lượng thỏa thuận được công bố, mà ở việc những thỏa thuận ấy rồi đây có thành dự án thật và ở việc hai bên có duy trì được lâu dài sự quan tâm hay không.