Thiên tai trở thành gánh nặng mới đối với tài chính công châu Âu

Theo phân tích của Reuters ngày 18-8, các thảm họa liên quan đến thời tiết và khí hậu đã gây thiệt hại ước tính khoảng 822 tỷ euro cho Liên minh châu Âu trong giai đoạn 1980-2024. Đáng chú ý, khoảng 1/4 tổng thiệt hại xảy ra chỉ trong 4 năm gần đây, cho thấy tốc độ gia tăng của các rủi ro khí hậu và Châu Âu đang phải đối mặt với một dạng “hóa đơn khí hậu” ngày càng lớn.

Số liệu của Cơ quan Môi trường châu Âu cho thấy lũ lụt chiếm khoảng 47% tổng thiệt hại, tiếp đến là các hiện tượng khí tượng như bão với khoảng 27%. Nắng nóng chiếm gần 18%, phần còn lại đến từ hạn hán, cháy rừng, rét đậm và băng giá.

Điều đáng lo không chỉ nằm ở quy mô thiệt hại mà còn ở câu hỏi ai sẽ thanh toán hóa đơn?

Theo Ngân hàng Trung ương châu Âu, chỉ khoảng một phần tư thiệt hại do các thảm họa khí hậu tại EU hiện được bảo hiểm. Ở một số quốc gia, tỷ lệ này thậm chí dưới 5%. Phần tổn thất còn lại cuối cùng có thể rơi vào các hộ gia đình, doanh nghiệp và đặc biệt là ngân sách nhà nước.

Khi xảy ra thiên tai, chính phủ thường phải nhanh chóng bố trí nguồn tiền cho cứu hộ, hỗ trợ người dân, khắc phục cơ sở hạ tầng và tái thiết. Những khoản chi đột xuất này có thể làm thu hẹp dư địa ngân sách dành cho các mục tiêu khác.

Áp lực đang hiện hữu ngay trong mùa hè 2026

Pháp vừa phải triển khai các biện pháp hỗ trợ những khu vực bị ảnh hưởng bởi cháy rừng nghiêm trọng. Khoảng 50.000 ha đất đã bị thiêu rụi, khoảng 220.000 người phải sơ tán và chính phủ dành 12 triệu euro hỗ trợ các địa phương phải tái định cư người mất nhà.

Tại Bỉ, cháy rừng quy mô lớn tiếp tục hoành hành ở khu vực High Fens gần biên giới Đức, buộc nhiều nước châu Âu hỗ trợ máy bay, trực thăng và lực lượng chữa cháy. Hy Lạp cũng phải ứng phó với các vụ cháy rừng mới trong bối cảnh một mùa hè nóng và khô bất thường trên toàn châu lục.

Trong khi đó, hạn hán đang tạo ra một “hóa đơn” khác. Mực nước thấp trên các sông Rhine và Danube gây trở ngại cho vận tải hàng hóa, trong khi nông nghiệp và sản xuất năng lượng cũng chịu ảnh hưởng. Financial Times cho biết thiệt hại kinh tế từ đợt hạn hán năm nay có thể lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ euro tùy cách tính và phạm vi tác động.

Nắng nóng cũng không còn chỉ là vấn đề sức khỏe cộng đồng. Một nghiên cứu do ngân hàng Triodos công bố ngày 10-8 ước tính những gián đoạn do nắng nóng và hạn hán có thể khiến GDP EU năm 2026 giảm khoảng 1%, tương đương 180 tỷ euro, chủ yếu do năng suất lao động suy giảm.

Thiên tai trở thành bài toán tài khóa

Ngân hàng Trung ương châu Âu cảnh báo biến đổi khí hậu có thể tạo sức ép lên ngân sách qua nhiều kênh: chính phủ phải tăng chi cho thích ứng và giảm phát thải, trong khi thiệt hại kinh tế do thiên tai làm suy giảm nguồn thu và gia tăng áp lực nợ công. Thách thức này càng lớn khi châu Âu đồng thời phải dành nguồn lực cho quốc phòng và ứng phó với già hóa dân số.

Một trong những giải pháp được chú ý là mở rộng bảo hiểm thiên tai nhằm giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, rủi ro khí hậu gia tăng khiến phí bảo hiểm tăng theo, trong khi nhiều khu vực có nguy cơ cao lại khó thu hút các doanh nghiệp bảo hiểm tham gia.

ECB và các cơ quan châu Âu đang nghiên cứu các mô hình bảo hiểm và tái bảo hiểm công - tư để thu hẹp khoảng trống bảo hiểm, qua đó giảm sự phụ thuộc vào ngân sách sau thiên tai và khuyến khích đầu tư cho các biện pháp phòng ngừa.

Nếu trước đây thiên tai chủ yếu được xem là vấn đề môi trường, thì đến nay, vấn đề này ngày càng được nhìn nhận như một thách thức kinh tế và tài chính công. Đầu tư sớm cho cơ sở hạ tầng chống chịu với biến đổi khí hậu có thể tốn kém, nhưng vẫn ít hơn chi phí khắc phục hậu quả khi các thảm họa xảy ra ngày càng thường xuyên và nghiêm trọng.