Thí điểm tập trung, chuyển động toàn hệ thống

1. Trong bối cảnh đó, việc Hà Nội triển khai Đề án Thí điểm mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” trên địa bàn thành phố Hà Nội tại 2 xã Thư Lâm và Phúc Thịnh mang đến một cách tiếp cận đáng chú ý. Điều đặc biệt nằm ở việc cùng với lựa chọn hai địa phương để kiểm nghiệm mô hình mới, thành phố đã yêu cầu 124 xã, phường còn lại căn cứ vào bộ tiêu chí của Đề án để chủ động rà soát, xác định những nội dung phù hợp và triển khai ngay bằng những cách làm sáng tạo, hiệu quả. UBND thành phố có nhiệm vụ hướng dẫn cụ thể cho các xã, phường còn lại triển khai nhiệm vụ này.

Có thể thấy, Hà Nội đã quyết định không thí điểm theo cách “khoanh vùng”, mà lựa chọn một phương thức mới: “Thí điểm tập trung, chuyển động toàn hệ thống”. Đây là cách tiếp cận đầy mới mẻ, thể hiện tinh thần của một Hà Nội tiên phong, gương mẫu, dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới, sáng tạo trong kỷ nguyên mới.

Thông thường, một mô hình thí điểm được giới hạn trong một số đơn vị để theo dõi, đánh giá, tổng kết rồi mới nhân rộng. Song trong lần thí điểm này, Hà Nội lựa chọn một con đường khác. Hai xã Thư Lâm và Phúc Thịnh được giao vai trò tiên phong để kiểm nghiệm toàn diện các tiêu chí, cơ chế và phương thức tổ chức thực hiện, song điều đó không đồng nghĩa với việc các địa phương còn lại chờ đợi kết quả. Ngược lại, ngay từ đầu, toàn bộ 124 xã, phường còn lại đều được đặt trong quỹ đạo đổi mới. Cách làm này phản ánh một nhận thức sâu sắc, đó là điều cần kiểm nghiệm không chỉ là mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa mà còn là năng lực chủ động đổi mới của cả hệ thống chính quyền cơ sở. Hai địa phương được chọn là nơi thử nghiệm đầy đủ, nhưng toàn thành phố sẽ cùng bắt đầu một quá trình tự rà soát, tự điều chỉnh và tự hoàn thiện. Thí điểm vì thế không còn là sự giới hạn về phạm vi, mà trở thành động lực dẫn dắt sự thay đổi trên quy mô toàn thành phố.

Điều đáng chú ý hơn là thành phố không yêu cầu 124 xã, phường triển khai đồng loạt tất cả các nội dung của Đề án. Mỗi địa phương được khuyến khích căn cứ vào bộ tiêu chí để xác định những nhiệm vụ phù hợp nhất với điều kiện thực tiễn của mình. Đây là sự khác biệt rất lớn. Khi được trao quyền chủ động, mỗi xã, phường sẽ phải tự trả lời những câu hỏi rất cụ thể: Tiêu chí nào đã đạt? Tiêu chí nào còn hạn chế? Nội dung nào có thể thực hiện ngay? Nội dung nào cần thêm thời gian?... Chính quá trình tự đánh giá ấy sẽ tạo nên động lực tự đổi mới từ bên trong, thay vì chỉ chờ sự chỉ đạo từ cấp trên.

2. Nhìn rộng ra, bộ 54 tiêu chí của Đề án vì thế trước hết là công cụ để đánh giá kết quả thí điểm ở hai xã. Nhưng quan trọng hơn, nó trở thành một “thước đo” để toàn bộ hệ thống chính quyền cơ sở tự soi chiếu, tự điều chỉnh và không ngừng nâng cao chất lượng quản trị. Khi mỗi địa phương đều biết mình đang ở đâu và cần tiến đến đâu, việc cải cách sẽ dựa trên những mục tiêu rõ ràng, bằng kết quả có thể đo lường và những chuyển biến có thể kiểm chứng. Đó cũng là xu hướng quản trị hiện đại mà nhiều quốc gia trên thế giới đang áp dụng. Thay vì điều hành chủ yếu bằng mệnh lệnh hành chính, chính quyền chuyển sang quản trị bằng mục tiêu, tiêu chí và kết quả đầu ra. Điều người dân quan tâm cuối cùng không phải địa phương đã ban hành bao nhiêu kế hoạch, văn bản hay tổ chức bao nhiêu hội nghị, mà quan trọng là thủ tục hành chính có thuận tiện hơn không, môi trường sống có an toàn hơn không, dịch vụ công có nhanh hơn không, chất lượng giáo dục, y tế, văn hóa, an sinh xã hội có được nâng lên không và cuộc sống tốt hơn không. Khi những giá trị ấy được lượng hóa bằng hệ thống tiêu chí cụ thể, việc điều hành cũng trở nên minh bạch và có trách nhiệm hơn.

Đặt trong bối cảnh cả nước đang triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, cách làm của Hà Nội càng có ý nghĩa sâu sắc. Sau khi bỏ cấp trung gian, xã, phường trở thành nơi trực tiếp giải quyết phần lớn công việc gắn với đời sống người dân và hoạt động của doanh nghiệp. Hiệu quả quản trị của cấp cơ sở vì thế sẽ quyết định rất lớn đến hiệu quả của toàn bộ bộ máy. Việc xây dựng mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa vừa nhằm tìm kiếm một mô hình phát triển mới, vừa góp phần trả lời câu hỏi quan trọng hơn: Chính quyền cơ sở cần vận hành như thế nào để thực sự gần dân, vì dân và phục vụ nhân dân ngày càng tốt hơn.

Có thể nói, Hà Nội đang lựa chọn một phương pháp cải cách đáng chú ý: Không nóng vội triển khai đại trà khi mô hình chưa được kiểm chứng; cũng không máy móc chờ tổng kết rồi mới bắt đầu đổi mới ở các địa phương khác. Thay vào đó là cách làm “vừa thí điểm, vừa lan tỏa”, lấy hai xã làm nơi kiểm nghiệm toàn diện, đồng thời khuyến khích toàn bộ hệ thống chủ động chuyển động theo những nội dung đã đủ điều kiện thực hiện. Chính sự kết hợp giữa tính tập trung trong thí điểm và tính chủ động trong triển khai rộng rãi đã tạo nên nét mới trong tư duy tổ chức thực hiện.

Lịch sử phát triển cho thấy, giá trị của một mô hình không chỉ được đo bằng kết quả của những đơn vị tiên phong, mà còn bằng khả năng truyền cảm hứng và tạo động lực cho cả hệ thống cùng thay đổi. Nếu tinh thần “thí điểm tập trung, chuyển động toàn hệ thống” được thực hiện nhất quán, thì thành công lớn nhất của Đề án sẽ không chỉ nằm ở hai địa phương được lựa chọn thí điểm. Thành công ấy sẽ được đo bằng sự thay đổi về tư duy, về phương pháp quản trị và về năng lực hành động của toàn bộ hệ thống chính quyền cơ sở của Thủ đô. Đó mới chính là nền tảng quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng những xã, phường phát triển toàn diện, nơi mỗi người dân đều cảm nhận rõ sự tiến bộ trong chất lượng cuộc sống và hiệu quả phục vụ của chính quyền.