Thêm không gian công cộng, thêm gắn kết cộng đồng

Gia đình cần nơi cho trẻ em vui chơi; người cao tuổi cần chỗ đi bộ, tập thể dục; thanh niên cần nơi gặp gỡ, sinh hoạt; cộng đồng cần những địa điểm tổ chức các hoạt động văn hóa - thể thao. Những nhu cầu ấy quyết định không nhỏ đến cảm nhận của người dân về nơi mình đang sống.

Không gian công cộng trong đô thị không chỉ là công viên hay quảng trường, mà có thể là một vỉa hè đủ rộng và thông thoáng để đi bộ; một sân chơi trẻ em; một khoảng sân chung; một mặt nước được tổ chức hợp lý; một tuyến phố đi bộ... Điều quan trọng là những không gian ấy phải thực sự thuộc về cộng đồng, dễ tiếp cận, an toàn và có thể sử dụng thường xuyên.

Đây cũng là câu chuyện về sự công bằng trong tiếp cận đô thị. Thực tế, không phải người dân nào cũng có điều kiện sử dụng những dịch vụ thương mại hay vui chơi có trả phí. Vì vậy, chính quyền cần tạo ra những không gian công cộng mà mọi người đều có thể tiếp cận, không phụ thuộc vào thu nhập hay tuổi tác.

Một thành phố dành không gian cho con người cũng là thành phố tạo điều kiện để cộng đồng dân cư gắn kết. Khi trẻ em có nơi vui chơi, người già có chỗ đi bộ, người dân có nơi gặp gỡ, những mối quan hệ xã hội được hình thành tự nhiên hơn. Không gian công cộng vì thế không chỉ tạo giá trị cảnh quan, mà còn tạo giá trị xã hội.

Để có thêm những không gian công cộng thiết thực phục vụ nhu cầu của người dân, trước hết thành phố có thể rà soát theo từng khu dân cư, phường, xã để lập bản đồ về công viên, sân chơi, vườn hoa, quảng trường, mặt nước và không gian đi bộ; từ đó xác định những khu vực còn thiếu để ưu tiên đất đai, nguồn lực.

Cùng với đó là giữ và khai thác tốt quỹ không gian công cộng hiện có. Những khu đất công, đất xen kẹt, sân chơi xuống cấp, khoảng trống trong khu dân cư, không gian ven hồ, ven sông nếu đủ điều kiện cần được rà soát để cải tạo, kết nối và đưa vào sử dụng. Nhiều không gian không cần những dự án lớn; chỉ cần chỉnh trang, bổ sung cây xanh, chiếu sáng, ghế ngồi, sân chơi và lối tiếp cận là có thể trở thành nơi sinh hoạt thực sự của cộng đồng.

Một vỉa hè thông thoáng, liên tục và an toàn vừa là hạ tầng dành cho người đi bộ, đồng thời cũng là không gian công cộng gần nhất. Vì vậy, tổ chức lại vỉa hè phải gắn với việc phân định rõ phần dành cho người đi bộ, phần dành cho cây xanh, hạ tầng kỹ thuật và những hoạt động được phép sử dụng; xử lý lấn chiếm nhưng cũng phải tổ chức sử dụng hợp lý.

Đối với các khu đô thị mới, yêu cầu không gian công cộng phải được đặt ra ngay từ khâu quy hoạch. Cần yêu cầu các chủ đầu tư phải xác định cụ thể về diện tích, vị trí, kết nối và tiến độ hình thành các không gian công cộng. Không thể để nhà ở, trung tâm thương mại hoàn thành và đưa vào sử dụng trong khi công viên, sân chơi, đường đi bộ và các công trình phục vụ cộng đồng chậm nhiều năm.
Cuối cùng, cần thay đổi cách đánh giá về hiệu quả sử dụng của những không gian công cộng được tạo ra. Người dân có thể đến đó bằng cách nào, mất bao lâu để tiếp cận, có an toàn, thuận tiện và sử dụng thường xuyên hay không? Khi hiệu quả sử dụng trở thành tiêu chí, việc đầu tư không gian công cộng mới thực sự hướng tới chất lượng sống.

Hà Nội không nhất thiết phải chờ những dự án lớn để có thêm không gian công cộng cho người dân. Chỉ cần một sân chơi trong khu dân cư được chỉnh trang, một vỉa hè được trả cho người đi bộ, một khoảng đất bỏ trống được cải tạo đều tạo thêm không gian cho cộng đồng. Bởi suy cho cùng, một đô thị văn minh không chỉ là những nơi ở và làm việc mà còn cần những nơi để người dân gặp gỡ, gắn kết.