Thế giới trước phép thử El Niño

Nếu các dự báo hiện nay trở thành hiện thực, đây sẽ không chỉ là câu chuyện về thời tiết. El Niño có thể trở thành phép thử lớn đối với an ninh lương thực, ổn định kinh tế và khả năng chống chịu của nhiều quốc gia vốn đã bị tổn thương bởi chiến tranh, nợ công và biến đổi khí hậu.

Ngày 11-6, Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA) chính thức xác nhận El Niño đã quay trở lại. Theo dự báo của nhiều trung tâm khí hậu trên thế giới, nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực xích đạo Thái Bình Dương trong những tháng tới có thể cao hơn mức trung bình từ 2,5 đến trên 3 độ C.

Nếu điều đó xảy ra, đây sẽ là đợt El Niño mạnh nhất trong ít nhất 75 năm qua, vượt cả kỷ lục được thiết lập trong giai đoạn 1982-1983.

El Niño là hiện tượng khí hậu tự nhiên hình thành khi các mô hình gió trên Thái Bình Dương thay đổi, kéo theo sự tích tụ của khối nước biển ấm bất thường. Dù không phải nguyên nhân trực tiếp gây biến đổi khí hậu, El Niño có thể khuếch đại quá trình nóng lên toàn cầu do con người gây ra.

Lịch sử cho thấy mỗi đợt El Niño mạnh đều kéo theo những hệ lụy sâu rộng.

Đợt El Niño năm 1997-1998 từng khiến năm 1998 trở thành năm nóng nhất lịch sử vào thời điểm đó. Kịch bản tương tự lặp lại sau El Niño giai đoạn 2015-2016 khi nhiệt độ toàn cầu tiếp tục phá kỷ lục.

Hiện nay, năm 2024 đang giữ vị trí năm nóng nhất từng được ghi nhận với nhiệt độ trung bình toàn cầu cao hơn khoảng 1,6 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Nhiều mô hình khí hậu cho rằng năm 2027 hoàn toàn có thể thiết lập một cột mốc mới.

Tuy nhiên, nhiệt độ tăng chỉ là một phần của câu chuyện.

Điều khiến giới chuyên gia lo ngại hơn là El Niño thường đi kèm với sự đảo lộn các mô hình thời tiết trên quy mô toàn cầu. Hạn hán nghiêm trọng có thể xuất hiện ở nơi này trong khi mưa lũ cực đoan xảy ra ở nơi khác. Sự thay đổi đột ngột về lượng mưa và nhiệt độ thường tác động trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, nguồn nước và sinh kế của hàng triệu người.

Các đợt El Niño trước đây từng gây thiệt hại nặng nề tại Đông Phi, miền Nam châu Phi, Trung Mỹ và khu vực châu Đại Dương. Hạn hán kéo dài làm mùa màng thất bát, đồng cỏ khô cằn và đẩy hàng triệu người vào cảnh thiếu lương thực.

Liên hợp quốc cho rằng những khu vực này tiếp tục là các điểm nóng rủi ro trong chu kỳ El Niño lần này.

Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), miền Nam châu Phi và khu vực Sahel - vành đai bán khô hạn nằm ở phía nam sa mạc Sahara - là những nơi đặc biệt dễ tổn thương. Đợt El Niño giai đoạn 2023-2024, dù chỉ đạt cường độ trung bình với nhiệt độ mặt nước biển cao hơn bình thường khoảng 1,5 độ C, vẫn góp phần gây ra đợt hạn hán nghiêm trọng nhất trong hơn một thế kỷ tại miền Nam châu Phi.

Tại Somalia, FAO cảnh báo quốc gia này có thể phải đối mặt với một kịch bản kép: hạn hán kéo dài đến tháng 10 trước khi mưa lớn xuất hiện vào cuối năm. Nhưng lượng mưa lớn sau một thời gian dài khô hạn không phải lúc nào cũng là tin tốt. Đất đai khô cứng khiến nước khó thấm xuống lòng đất, làm gia tăng nguy cơ lũ quét và ngập lụt.

Ngoài châu Phi, nhiều khu vực ở Trung Mỹ, Caribe và châu Á cũng được dự báo có nguy cơ đối mặt với tình trạng thiếu nước trong những tháng tới.

Điều đáng lo ngại là El Niño đang xuất hiện vào thời điểm thế giới đã trở nên mong manh hơn rất nhiều so với các chu kỳ trước.

Nhiều quốc gia dễ bị tổn thương nhất hiện nay vẫn đang vật lộn với chiến tranh, bất ổn chính trị và khủng hoảng lương thực. Cuộc chiến Iran và việc Eo biển Hormuz bị gián đoạn trong thời gian qua đã khiến nguồn cung phân bón toàn cầu bị ảnh hưởng, làm gia tăng sức ép đối với sản xuất nông nghiệp ở nhiều khu vực.

Ủy ban châu Âu đã cảnh báo nguy cơ xảy ra khủng hoảng nhân đạo tại nhiều quốc gia như Sudan, Somalia, Nam Sudan, Chad, Ecuador, Venezuela và Haiti nếu các cú sốc khí hậu tiếp tục chồng chất lên những khó khăn hiện có.

Dĩ nhiên, thế giới không hoàn toàn bất lực trước El Niño. Các biện pháp như sử dụng giống cây chịu hạn, dự trữ nước, tích trữ thức ăn chăn nuôi hay xây dựng các hệ thống cảnh báo sớm đã chứng minh hiệu quả trong nhiều năm qua.

Tuy nhiên, kinh nghiệm từ các chu kỳ El Niño trước cho thấy hành động sớm luôn có chi phí rẻ hơn rất nhiều so với việc khắc phục hậu quả.

Điều khiến giới chuyên gia lo ngại không chỉ là sức mạnh của El Niño lần này, mà còn là thời điểm nó xuất hiện. Khi nhiều khu vực trên thế giới vẫn đang chật vật với xung đột, lạm phát, nợ công và thiếu lương thực, một cú sốc khí hậu mới có thể trở thành yếu tố đẩy hàng triệu người vào khủng hoảng.

Nếu những dự báo hiện nay trở thành hiện thực, El Niño sẽ không chỉ là hiện tượng thời tiết đáng chú ý nhất của năm 2027. Nó có thể trở thành phép thử lớn đối với khả năng chống chịu của thế giới trong một kỷ nguyên khí hậu ngày càng khắc nghiệt.