Thanh Liệt: Để di sản tiếp nối trong đời sống hôm nay

Giữa nhịp sống đô thị ngày càng sôi động, Thanh Liệt vẫn gìn giữ những giá trị văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Ở đây, di sản không chỉ hiện diện trong những mái đình, lễ hội truyền thống hay ký ức của người cao tuổi, mà còn sống động trong tiếng trống hội, những điệu múa cổ, các lớp truyền dạy của nghệ nhân và niềm tự hào của thế hệ trẻ.

Là vùng đất địa linh nhân kiệt, Thanh Liệt gắn với những nhân vật lịch sử, danh nhân có đóng góp cho đất nước như Đô Hồ Đại vương Phạm Tu - khai quốc công thần thời tiền Lý; Đức Bố Cái Đại vương Phùng Hưng - người lãnh đạo nhân dân khởi nghĩa chống ách đô hộ nhà Đường; danh nhân Tiên triết Chu Văn An - biểu tượng của đạo học Việt Nam, khí tiết và tinh thần trọng hiền tài.

Trên nền tảng lịch sử ấy, Thanh Liệt còn có hệ thống di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc. Nổi bật là múa Trống Bồng của làng Triều Khúc, loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Cùng với đó là múa chạy cờ, nghệ thuật sênh tiền, thư pháp, nghề làm guốc mộc và nhiều phong tục, tập quán truyền thống.

Mỗi loại hình di sản là một câu chuyện về lịch sử, tín ngưỡng, đời sống và sự sáng tạo của cộng đồng cư dân nơi đây. Điều đáng quý là nhiều giá trị vẫn được thực hành trong đời sống, nhất là vào các dịp lễ hội. Những điệu múa cổ tiếp tục vang lên trong tiếng trống rộn ràng; đình làng vẫn là không gian sinh hoạt cộng đồng; nghề truyền thống được lưu giữ như một phần ký ức của làng quê giữa lòng đô thị.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Duy Nghệ, múa Rồng, múa Trống Bồng, còn gọi là con đĩ đánh bồng, cùng múa Sinh tiền là những nét độc đáo của lễ hội Triều Khúc. Sức hút của lễ hội không chỉ nằm ở yếu tố tâm linh, lịch sử hay không khí mùa xuân, mà còn ở những giá trị văn hóa đặc trưng của một làng nghề, một cộng đồng có truyền thống thể dục thể thao, với những sản phẩm văn hóa thu hút người dân và du khách.

Những giá trị ấy tạo nên một "di sản sống" ở Thanh Liệt, nơi quá khứ không nằm yên trong ký ức mà tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Đây cũng là nguồn tài nguyên văn hóa mở ra cơ hội phát triển du lịch, giáo dục trải nghiệm và xây dựng các sản phẩm văn hóa mang bản sắc địa phương.

Giữ hồn di sản từ cộng đồng

Sau những mùa lễ hội, khi tiếng trống đã lắng xuống, việc gìn giữ di sản vẫn được tiếp tục bởi những người bình dị, bằng tình yêu và trách nhiệm với quê hương.

Tại làng Triều Khúc, Câu lạc bộ Trống Bồng Triều Khúc là nơi tập hợp những nghệ nhân, người yêu nghệ thuật truyền thống và các thế hệ có chung mong muốn bảo tồn điệu múa cổ. Nhiều năm qua, câu lạc bộ không chỉ luyện tập phục vụ lễ hội mà còn duy trì việc truyền dạy kỹ thuật biểu diễn, các nghi thức và những câu chuyện văn hóa gắn với Trống Bồng.

Mỗi buổi sinh hoạt là một lần các thành viên được hướng dẫn từng động tác, nhịp trống và kinh nghiệm được truyền lại qua nhiều thế hệ. Với những người gắn bó lâu năm, giữ gìn Trống Bồng cũng chính là giữ gìn ký ức và niềm tự hào của quê hương.

Chủ nhiệm Câu lạc bộ Trống Bồng Triều Khúc Nguyễn Huy Tuyển cho biết, ông tham gia múa Trống Bồng từ năm 16 tuổi, đến nay đã hơn 30 năm. Từ nhỏ, ông đã theo xem các thế hệ đi trước biểu diễn và sớm dành tình cảm đặc biệt cho điệu múa. "Từ bé tôi đã đi xem các cụ múa và rất yêu mến. Tôi luôn ước sau này lớn lên sẽ được tham gia câu lạc bộ", ông Nguyễn Huy Tuyển chia sẻ.

Theo ông, sức hấp dẫn của Trống Bồng nằm ở vẻ đẹp cổ kính và nét riêng biệt của điệu múa. Vì thế, câu lạc bộ luôn chú trọng tuyên truyền để thế hệ trẻ hiểu, yêu thích và tiếp tục thực hành loại hình nghệ thuật truyền thống này.

Hiện Câu lạc bộ Trống Bồng Triều Khúc có khoảng 40 thành viên, gồm nhiều lứa tuổi. Đáng chú ý, ngày càng có nhiều em nhỏ chủ động tham gia, trong đó có cả học sinh lớp 1, lớp 2. Nếu trước đây việc vận động thanh thiếu niên tham gia câu lạc bộ còn gặp khó khăn thì nay nhiều em đã tự nguyện đăng ký bởi hiểu hơn về giá trị của điệu múa.

Đối với người dân Triều Khúc, Trống Bồng không chỉ là một tiết mục trong lễ hội mà đã trở thành một phần niềm tự hào của làng. Những người đi trước tiếp tục động viên thế hệ hôm nay gìn giữ di sản, để điệu múa cổ không bị mai một.

Ông Nguyễn Huy Tuyển mong muốn thế hệ trẻ sẽ tiếp tục tiếp nhận, thực hành và phát huy Trống Bồng. Bởi khi những người đang gìn giữ hôm nay dần lớn tuổi, chính lớp trẻ sẽ là lực lượng tiếp nối, bảo đảm điệu múa được lưu truyền qua các thế hệ.

Không chỉ có câu lạc bộ của cộng đồng, việc truyền dạy Trống Bồng còn được đưa vào môi trường học đường. Tại Trường THCS Tân Triều, Câu lạc bộ Múa Bồng tạo cơ hội để học sinh tiếp cận nghệ thuật truyền thống bằng hình thức trực quan, sinh động. Các em không chỉ tìm hiểu về di sản qua sách vở mà còn trực tiếp học động tác, luyện tập và biểu diễn.

Từ những động tác ban đầu còn vụng về đến khi tự tin đứng trên sân khấu, mỗi buổi tập góp phần hình thành tình yêu đối với văn hóa truyền thống. Dù chưa phải em nào cũng cảm nhận hết chiều sâu lịch sử và ý nghĩa của từng nghi lễ, nhưng những trải nghiệm ấy đã gieo những hạt mầm đầu tiên về tình yêu và ý thức gìn giữ di sản.

Em Nguyễn Duy Phúc, 8 tuổi, học sinh Trường THCS Tân Triều, cho biết em cảm thấy vui và tự hào khi được tham gia điệu múa độc đáo của làng Triều Khúc. Đặc trưng của Trống Bồng là nam giới hóa thân thành nữ giới trong trang phục, hóa trang và động tác biểu diễn. Ban đầu em còn ngại vì trang điểm và sợ mọi người cười, nhưng sau đó nhận ra tiếng cười, sự thích thú của mọi người chính là không khí vui vẻ của ngày Tết, ngày hội. "Cháu muốn giữ gìn văn hóa này để thế hệ mai sau có thể nối tiếp", em Nguyễn Duy Phúc chia sẻ.

Với bà Lê Thị Quê, 80 tuổi, một người con dâu của làng Triều Khúc, tiếng trống Bồng đã gắn bó với bà suốt mấy chục năm. Từ ngày về làm dâu, bà đã được xem các cụ, các anh chị trong làng múa trong những ngày hội. Từ chỗ cảm thấy lạ, bà dần yêu thích và tự hào về điệu múa quê hương.

Theo bà, Trống Bồng không chỉ mang đến niềm vui trong ngày hội mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa, truyền thống do cha ông để lại. Nhìn các em nhỏ hôm nay yêu thích và tham gia múa, bà rất vui và mong thế hệ trẻ tiếp tục gìn giữ để tiếng trống, điệu múa của làng được lưu truyền cho con cháu mai sau.

Từ câu lạc bộ của các nghệ nhân đến câu lạc bộ trong trường học, từ những người dành nhiều năm gìn giữ di sản đến những học sinh đang làm quen với từng động tác múa, một mạch nguồn văn hóa đang được kết nối. Đó không chỉ là sự chuyển giao kỹ năng biểu diễn mà còn là sự trao truyền ký ức, niềm tự hào và tình yêu quê hương.

Tạo không gian để di sản phát triển

Thực tế tại Thanh Liệt cho thấy, di sản chỉ có thể trường tồn khi được cộng đồng tiếp tục thực hành và truyền lại cho thế hệ sau. Tuy nhiên, để những giá trị ấy lan tỏa sâu rộng, thích ứng với đời sống hiện đại và trở thành nguồn lực phát triển, cần có sự đồng hành của chính quyền cùng những cơ chế, điều kiện phù hợp.

Từ thực tiễn đó, Thanh Liệt đang từng bước xây dựng môi trường thuận lợi cho việc bảo tồn, truyền dạy và phát huy các giá trị văn hóa. Đây cũng là cơ sở để kết nối di sản với giáo dục, du lịch, hoạt động trải nghiệm và chuyển đổi số, đưa văn hóa truyền thống đến gần hơn với cộng đồng.

Phó Chủ tịch UBND phường Thanh Liệt Nguyễn Anh Tuấn cho biết, địa phương xác định bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, truyền thống, lịch sử là nhiệm vụ trọng tâm, thường xuyên. Trong đề án phát triển du lịch, việc bảo tồn, phát huy các di tích lịch sử, văn hóa và làng nghề truyền thống được xác định là nhiệm vụ xuyên suốt, tạo nền tảng hỗ trợ phát triển du lịch làng nghề.

Để thực hiện mục tiêu này, phường giao Trung tâm Học tập cộng đồng nghiên cứu, xây dựng các giải pháp truyền dạy nghề truyền thống, các điệu múa cổ, múa dân gian. Việc huy động người dân, học sinh tham gia được kỳ vọng tạo thêm nguồn lực để duy trì, bảo tồn hiệu quả các giá trị văn hóa, đồng thời quảng bá những nét đặc sắc về di sản, phong tục, tập quán và nghệ thuật dân gian của địa phương.

Sự tham gia của cộng đồng cùng định hướng của chính quyền đang mở ra hướng đi mới cho công tác bảo tồn di sản tại Thanh Liệt. Những giá trị truyền thống không chỉ được lưu giữ nguyên trạng mà còn có cơ hội được sáng tạo, quảng bá và tiếp cận với nhiều nhóm công chúng hơn.

Khi di sản được kết nối với giáo dục, du lịch và chuyển đổi số, văn hóa không đứng ngoài quá trình phát triển mà trở thành một nguồn lực nội sinh, góp phần làm giàu bản sắc địa phương và nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân.

Điều quan trọng hơn cả là đưa di sản trở thành tài sản chung của cộng đồng và địa phương, từ đó tạo thêm động lực cho phát triển bền vững. Khi những giá trị văn hóa được bảo tồn bằng trách nhiệm cộng đồng, được trao truyền bởi các nghệ nhân, tiếp nhận bởi thế hệ trẻ và hỗ trợ bằng những giải pháp phù hợp, di sản sẽ không chỉ kể câu chuyện của quá khứ mà còn tiếp tục tạo ra những giá trị mới trong hiện tại và tương lai.

Thanh Liệt hôm nay đang đứng trước cơ hội để phát huy nguồn tài nguyên văn hóa đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Từ tiếng trống Bồng ở Triều Khúc, những điệu múa cổ, lễ hội truyền thống đến các nghề và phong tục lâu đời, mỗi di sản đều là một phần ký ức của vùng đất.

Giữ gìn di sản vì thế không chỉ là bảo vệ những gì cha ông để lại, mà còn là tạo điều kiện để những giá trị ấy tiếp tục sống trong cộng đồng. Khi người già truyền dạy cho người trẻ, khi học sinh tự nguyện tìm hiểu và thực hành, khi chính quyền tạo môi trường để các hoạt động văn hóa được duy trì, hành trình tiếp nối ấy sẽ có thêm nền tảng vững chắc.

Từ những giá trị được gìn giữ qua bao thế hệ, Thanh Liệt đang từng bước biến tiềm năng văn hóa thành nguồn lực phát triển. Để mỗi tiếng trống, mỗi điệu múa, mỗi phong tục truyền thống không chỉ thuộc về ký ức mà tiếp tục hiện diện, lan tỏa và tỏa sáng trong dòng chảy cuộc sống hôm nay.