Thách thức xóa mù chữ trong thời đại AI

Ngày 8-9 hằng năm được UNESCO chọn là Ngày Quốc tế Xóa mù chữ. Năm nay, sự kiện có ý nghĩa đặc biệt khi đánh dấu 60 năm ngày này được tổ chức, với chủ đề “Xóa mù chữ vì con người, hành tinh và thịnh vượng”.

Theo dữ liệu mới nhất của UNESCO, tỷ lệ biết chữ toàn cầu hiện đạt 88% ở người trưởng thành và 93% ở thanh niên. Đây là những bước tiến đáng kể so với nhiều thập kỷ trước. Tuy nhiên, tình trạng mù chữ vẫn còn phổ biến: thế giới hiện có ít nhất 739 triệu thanh niên và người trưởng thành chưa có kỹ năng đọc, viết cơ bản, trong đó 2/3 là phụ nữ.

Tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình, khoảng 4/10 trẻ em chưa đạt mức tối thiểu về năng lực đọc hiểu. Những con số này cho thấy bài toán xóa mù chữ vẫn chưa kết thúc, trong khi AI đang mở ra một tầng thách thức mới cho giáo dục.

Trong thông điệp giới thiệu sự kiện, ông Qun Chen, Trợ lý Tổng Giám đốc UNESCO phụ trách giáo dục, nhấn mạnh rằng biết chữ là một quyền cơ bản của con người và là nền tảng của học tập suốt đời, mở ra cơ hội học tập, việc làm và tham gia vào đời sống xã hội. Theo ông, lễ kỷ niệm năm nay không chỉ nhằm nhìn lại những tiến bộ đạt được, mà còn phải nhìn sâu vào những thách thức còn tồn tại và hướng tới việc xác định “biết chữ” có ý nghĩa gì trong hiện tại và tương lai.

Khi “biết chữ” không còn là đủ

Trong nhiều thập niên, xóa mù chữ chủ yếu được hiểu là giúp một người có khả năng đọc và viết. Đó vẫn là nền tảng không thể thay thế, đặc biệt tại những cộng đồng còn thiếu cơ hội tiếp cận giáo dục.

Nhưng trong môi trường thông tin hiện nay, đọc được một câu chữ chưa đồng nghĩa với hiểu được nó. Một người có thể đọc thành thạo nhưng vẫn dễ tin vào thông tin sai lệch, không nhận ra nội dung do AI tạo ra hoặc không biết kiểm chứng một nguồn tin đáng ngờ.

Vì thế, khái niệm “biết chữ” đang được mở rộng. Bên cạnh khả năng đọc, viết và tính toán cơ bản, người học cần có năng lực thông tin, tư duy phản biện và khả năng sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm.

Thách thức này càng rõ khi AI trở thành một phần ngày càng phổ biến của đời sống học tập. Một học sinh có thể yêu cầu AI giải thích một khái niệm hoặc tóm tắt tài liệu chỉ trong vài giây. Nhưng nếu không có đủ năng lực đọc hiểu và tư duy phản biện, học sinh đó có thể không nhận ra câu trả lời chứa sai sót, thông tin bịa đặt hoặc định kiến.

Vì thế, AI có thể giúp việc tiếp cận thông tin trở nên dễ dàng hơn, nhưng không tự động khiến con người hiểu biết hơn.

Vấn đề này cũng đặt ra câu hỏi về khoảng cách số. Những người chưa có kỹ năng đọc viết cơ bản thường gặp nhiều khó khăn hơn trong việc tiếp cận công nghệ và các dịch vụ số. Nếu AI trở thành một cánh cửa mới dẫn tới giáo dục, việc thiếu năng lực nền tảng có thể khiến một bộ phận người dân tiếp tục bị đứng ngoài cánh cửa đó.

Xóa mù chữ trong thời đại AI, vì vậy, không chỉ là đưa con chữ đến với nhiều người hơn, mà còn phải bảo đảm họ đủ năng lực để bước vào một môi trường thông tin ngày càng phức tạp.

Giáo dục trước bài toán mới của AI

Những vấn đề này đang được đặt lên bàn nghị sự quốc tế trong Tuần lễ Học tập Kỹ thuật số 2026, diễn ra từ ngày 8 đến 11-9 tại trụ sở UNESCO ở Paris, với chủ đề “Giáo dục trong thời đại AI: Sự thật - Những va chạm - Những chân trời mới”.

Nếu Ngày Quốc tế Xóa mù chữ tại Chiapas tập trung nhìn lại hành trình 60 năm và những thách thức trong việc bảo đảm năng lực đọc viết cho con người, thì Tuần lễ Học tập Kỹ thuật số hướng sự chú ý tới tương lai của giáo dục trong bối cảnh AI phát triển nhanh chóng.

UNESCO đặc biệt quan tâm tới những công nghệ mới như trợ lý AI. Cùng với cơ hội, những công nghệ này tạo ra hàng loạt vấn đề mới: Làm thế nào để phân biệt thông tin đáng tin cậy? Ai chịu trách nhiệm khi AI đưa ra câu trả lời sai? Trẻ em nên tiếp cận AI từ độ tuổi nào? Và làm thế nào để công nghệ hỗ trợ giáo viên thay vì thay thế vai trò của họ?

Do đó, giáo dục về AI không thể chỉ dừng ở việc dạy học sinh cách sử dụng một công cụ. Quan trọng hơn, người học cần hiểu công nghệ hoạt động như thế nào, nhận diện giới hạn của nó, kiểm chứng thông tin và đưa ra quyết định độc lập.

Từ góc nhìn đó, xóa mù chữ và giáo dục về AI thực chất không phải hai câu chuyện tách biệt. Một bên cung cấp nền tảng để con người tiếp cận tri thức; bên kia giúp họ đủ năng lực định hướng trong lượng thông tin ngày càng lớn do công nghệ tạo ra.

Sau 60 năm kể từ Ngày Quốc tế Xóa mù chữ đầu tiên, thế giới vì thế đang đứng trước thách thức mới, khi công nghệ có thể khiến việc đọc và viết trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết, nhưng để hiểu đúng những gì con người viết ra lại đòi hỏi nhiều năng lực hơn.