Sau hơn 13 năm thực thi, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang đứng trước yêu cầu sửa đổi nhằm đáp ứng những thách thức mới. Dù lệnh cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng bước đầu phát huy hiệu quả, tình trạng mua bán trá hình trên không gian mạng, những hạn chế trong cảnh báo sức khỏe và quản lý điểm bán vẫn đặt ra yêu cầu hoàn thiện chính sách, lấy phòng ngừa và bảo vệ thế hệ trẻ làm trọng tâm.
Hơn 100.000 người tử vong mỗi năm vì thuốc lá
Ngày 17-11, tại Hà Nội, Cục Báo chí (Bộ Văn hóa, Thể thao & Du lịch) tổ chức Hội thảo cung cấp thông tin về phòng, chống tác hại của thuốc lá trong tiến trình sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Hội thảo có sự tham gia của đại diện Quốc hội, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tại Việt Nam, các chuyên gia y tế, truyền thông và đại diện các cơ quan báo chí.

Phát biểu khai mạc, Phó Cục trưởng Cục Báo chí Đặng Khắc Lợi nhấn mạnh, sau hơn 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012, Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực trong nâng cao nhận thức cộng đồng. Tuy nhiên, gánh nặng bệnh tật và thiệt hại kinh tế do thuốc lá gây ra vẫn rất lớn, trong khi sự xuất hiện của các sản phẩm thuốc lá mới đặt ra những thách thức đối với công tác quản lý.
Theo số liệu Bộ Y tế, mỗi năm Việt Nam có khoảng 103.000 người tử vong do các bệnh liên quan đến sử dụng thuốc lá, trong đó khoảng 84.500 trường hợp liên quan đến hút thuốc chủ động và 18.800 trường hợp do hút thuốc thụ động. Chi phí y tế và tổn thất kinh tế ước tính khoảng 108.700 tỷ đồng mỗi năm, tương đương 1,14% GDP.
Theo ông Đặng Khắc Lợi, tiến trình sửa đổi luật cần quán triệt quan điểm lấy phòng ngừa làm trọng tâm, lấy hiệu quả thực thi làm thước đo và lấy sức khỏe nhân dân làm mục tiêu cao nhất. Trong đó, các chính sách phải hướng tới ngăn chặn từ sớm hành vi bắt đầu hút thuốc, đặc biệt ở thanh thiếu niên.
Một trong những vấn đề được quan tâm là hiệu quả bước đầu của lệnh cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng theo Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội, có hiệu lực từ ngày 1-1-2025.
Tại hội thảo, ThS.BS Nguyễn Tuấn Lâm, đại diện WHO tại Việt Nam, cho biết các kết quả khảo sát ban đầu ghi nhận tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử trong nhóm học sinh 13-17 tuổi giảm từ 8,1% năm 2023 xuống dưới 1% năm 2025. Ở nhóm thanh niên 18-24 tuổi, tỷ lệ này giảm từ trên 7% xuống còn 3,3%.
Đây là những tín hiệu tích cực, cho thấy tác động bước đầu của chính sách cấm. Tuy nhiên, do số liệu được tổng hợp từ các cuộc khảo sát khác nhau về địa bàn, thời điểm và nhóm tuổi, cần tiếp tục theo dõi bằng các nghiên cứu có phương pháp thống nhất để đánh giá đầy đủ hiệu quả lâu dài.
Đại diện WHO cũng cảnh báo, các sản phẩm thuốc lá mới liên tục thay đổi thiết kế, thành phần và hình thức sử dụng. Bên cạnh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, thị trường còn xuất hiện túi nicotine, sản phẩm dạng kết hợp và những loại được quảng bá là không chứa nicotine.
Đáng chú ý, nicotine có khả năng gây nghiện và ảnh hưởng bất lợi đến sự phát triển não bộ ở thanh thiếu niên, đặc biệt đối với các chức năng liên quan đến chú ý, học tập và kiểm soát hành vi. Các hương vị hấp dẫn, kiểu dáng nhỏ gọn cùng hoạt động quảng bá trên mạng xã hội có thể làm gia tăng nguy cơ thử và sử dụng sản phẩm.
Từ thực tế đó, WHO khuyến nghị cần tiếp tục hoàn thiện quy định pháp luật theo hướng bao quát các sản phẩm thuốc lá mới, kể cả những sản phẩm không chứa nicotine nhưng có cơ chế sử dụng tương tự; đồng thời tăng cường kiểm soát linh kiện, nguồn cung và hoạt động kinh doanh trái phép.
Thuốc lá điện tử chuyển từ cửa hàng lên không gian mạng
Bên cạnh kết quả tích cực của lệnh cấm, nghiên cứu do Trường Đại học Y tế công cộng thực hiện cho thấy những khoảng trống đáng lo ngại trong quản lý hoạt động mua bán, quảng cáo và khuyến mại thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.
Trình bày kết quả nghiên cứu, TS Lương Minh Tân, Khoa Sức khỏe môi trường - Nghề nghiệp, Trường Đại học Y tế công cộng, cho biết nhóm nghiên cứu đã tiến hành khảo sát từ tháng 9 đến tháng 12-2025, với 2.462 sinh viên từ 18 đến 24 tuổi, quan sát 126 cửa hàng từng kinh doanh các sản phẩm thuốc lá mới và thực hiện 24 cuộc phỏng vấn sâu.
Kết quả cho thấy, trong số 126 cửa hàng được khảo sát tại Hà Nội, Huế, Đà Nẵng và thành phố Hồ Chí Minh, có 64,3% đã đóng cửa tại địa điểm kinh doanh được ghi nhận trước đó. Tuy nhiên, 34,9% chuyển sang hình thức bán trực tuyến và 0,8% vẫn duy trì cả hình thức trực tuyến lẫn trực tiếp.
Theo nhóm nghiên cứu, một số người bán sử dụng những cách thức ngụy trang sản phẩm để tránh sự kiểm soát của các nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội. Thuốc lá điện tử có thể được đăng bán dưới tên gọi thiết bị chăm sóc cá nhân, phụ kiện điện tử hoặc sản phẩm tạo hương thơm, trong khi hình ảnh và thông tin giao dịch được điều chỉnh để che giấu bản chất hàng hóa.
Đáng lo ngại, khảo sát sinh viên cho thấy 38,1% người được hỏi từng nhìn thấy quảng cáo thuốc lá điện tử hoặc thuốc lá nung nóng trong 30 ngày trước khảo sát; 32,9% từng nhận được lời mời dùng thử hoặc khuyến mại.
Trong số những người tiếp xúc với nội dung quảng cáo, Facebook, TikTok và các công cụ tìm kiếm là những kênh được ghi nhận phổ biến. Kết quả phân tích còn cho thấy sinh viên nhìn thấy quảng cáo, khuyến mại trong 30 ngày có khả năng sử dụng thuốc lá điện tử cao gấp khoảng 2,5 lần nhóm không tiếp xúc.
Tuy nhiên, đây là mối liên hệ được ghi nhận trong nghiên cứu quan sát, chưa đủ cơ sở để kết luận việc nhìn thấy quảng cáo trực tiếp gây ra hành vi sử dụng.
Những phát hiện trên đặt ra yêu cầu tăng cường giám sát không gian mạng, nâng cao trách nhiệm của các nền tảng số trong phát hiện và gỡ bỏ nội dung vi phạm, đồng thời phối hợp giữa cơ quan quản lý thị trường, lực lượng công an và các đơn vị cung cấp dịch vụ trực tuyến.
Theo khuyến nghị của WHO, chính sách cần ưu tiên ngăn chặn nguồn cung, nhập lậu, buôn bán và quảng cáo sản phẩm bị cấm, thay vì chỉ tập trung xử phạt người sử dụng.
Việc bảo vệ thanh thiếu niên trong môi trường số cũng đòi hỏi sự tham gia chủ động của gia đình, nhà trường và các cơ quan báo chí trong nhận diện sản phẩm, cảnh báo thủ đoạn quảng bá trá hình và cung cấp thông tin khoa học về tác hại của thuốc lá mới.
Tăng cảnh báo sức khỏe, kiểm soát điểm bán và trách nhiệm thực thi
Một vấn đề khác được nhiều đại biểu quan tâm là hiệu quả cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá và việc kiểm soát trưng bày sản phẩm tại điểm bán.
Phát biểu tại hội thảo, đại biểu Quốc hội khóa XVI Vũ Văn Tiến cho rằng, chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá phải ưu tiên giảm số người bắt đầu hút thuốc, nhất là thanh thiếu niên. Bởi khi đã lệ thuộc vào nicotine, việc cai thuốc thường gặp nhiều khó khăn.

Theo ông Vũ Văn Tiến, diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá ở Việt Nam hiện vẫn duy trì mức tối thiểu 50%, trong khi nhiều quốc gia đã áp dụng tỷ lệ cao hơn.
Đặc biệt, sáu mẫu cảnh báo sức khỏe sử dụng từ năm 2013 đến nay chưa được thay đổi về hình ảnh và nội dung. Nghiên cứu năm 2019 của Trường Đại học Y tế công cộng cho thấy hiệu quả của cả sáu mẫu đều suy giảm, trong đó có ba mẫu được đánh giá dưới mức trung bình.
Đại biểu Vũ Văn Tiến đề xuất nâng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh và chữ lên ít nhất 85% mỗi mặt chính của bao thuốc lá, tiến tới áp dụng bao bì trơn; đồng thời thay đổi định kỳ hình ảnh, nội dung cảnh báo để nâng cao tính trực diện và hiệu quả truyền thông.
Theo tài liệu được trình bày, Báo cáo tổng hợp số 3424/BC-VPQH ngày 27-10-2026 của Văn phòng Quốc hội ghi nhận 12 ý kiến đề nghị nâng mức cảnh báo sức khỏe tối thiểu lên 85%. Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cũng kiến nghị mức này hoặc xây dựng lộ trình đạt từ 85% đến 100%.
Phân tích dưới góc độ truyền thông, chuyên gia Nguyễn Đình Thành, Phó Tổng Giám đốc Công ty Công nghệ truyền thông NetSpace, cho rằng bao bì thuốc lá và hoạt động trưng bày tại điểm bán không đơn thuần là những yếu tố thương mại trung tính.
Khi quảng cáo thuốc lá trên các phương tiện truyền thông truyền thống đã bị cấm, bao bì sản phẩm và quầy trưng bày vẫn có thể trở thành những điểm tiếp xúc thường xuyên với người tiêu dùng.
Từ kinh nghiệm quốc tế, các chuyên gia đề xuất kết hợp tăng diện tích cảnh báo sức khỏe, đổi mới hình ảnh, tiến tới bao bì trơn và siết chặt hoạt động trưng bày thuốc lá tại điểm bán.
Cùng với các giải pháp truyền thông, chính sách thuế, giá cũng được xác định là công cụ quan trọng để giảm khả năng tiếp cận thuốc lá.
Theo số liệu được nêu tại hội thảo, tỷ trọng thuế trong giá bán lẻ thuốc lá ở Việt Nam hiện khoảng 36%. Khi thu nhập người dân tăng nhưng giá thuốc lá vẫn tương đối thấp, sản phẩm có thể tiếp tục dễ tiếp cận, đặc biệt với thanh thiếu niên.
Đại biểu Vũ Văn Tiến kiến nghị tiếp tục nghiên cứu điều chỉnh thuế, giá theo lộ trình nhằm hạn chế khả năng chi trả đối với thuốc lá, kết hợp kiểm soát chặt việc trưng bày tại điểm bán để giảm sức hấp dẫn của sản phẩm.
Bên cạnh đó, hiệu quả thực thi quy định về môi trường không khói thuốc cũng cần được quan tâm. Thực tế tại một số nhà hàng, quán ăn, cơ sở kinh doanh dịch vụ và địa điểm công cộng vẫn còn tình trạng vi phạm, trong khi việc kiểm tra, nhắc nhở và xử lý chưa thường xuyên.
Theo các đại biểu, quy định pháp luật sẽ khó phát huy hiệu quả nếu trách nhiệm của người đứng đầu, người quản lý địa điểm cấm hút thuốc không được xác định cụ thể và gắn với cơ chế giám sát, xử lý vi phạm.

Kết luận từ các nội dung thảo luận tại hội thảo cho thấy, sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá không chỉ là bổ sung quy định đối với các sản phẩm mới mà còn là cơ hội khắc phục những hạn chế trong kiểm soát quảng cáo, cảnh báo sức khỏe, chính sách thuế và tổ chức thực thi.
Trong tiến trình đó, báo chí giữ vai trò quan trọng trong cung cấp thông tin khoa học, phản ánh thực tiễn, phân tích chính sách và tạo sự đồng thuận xã hội.
Việc hoàn thiện hành lang pháp lý cần đi đôi với năng lực thực thi, sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý và trách nhiệm của cộng đồng, hướng tới mục tiêu giảm số người bắt đầu hút thuốc, bảo vệ sức khỏe nhân dân và xây dựng môi trường sống không khói thuốc cho thế hệ tương lai.
(*) Không sao chép dưới mọi hình thức khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản của Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội.