Sửa Luật Đo lường: Giảm tiền kiểm, tăng trách nhiệm

Khi những quy định cũ đứng trước yêu cầu mới

Ít lĩnh vực nào hiện diện âm thầm trong đời sống như đo lường. Từ giao dịch mua bán xăng dầu, thực phẩm đến điện, nước, y tế… độ chính xác của phép đo không chỉ quyết định sự công bằng giữa người mua và người bán mà còn liên quan trực tiếp đến chất lượng sản phẩm, hiệu quả sản xuất, bảo vệ người tiêu dùng.

Theo Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) Nguyễn Nam Hải, hạ tầng đo lường quốc gia có thể nhìn nhận ở ba tầng: Hệ thống chuẩn đo lường quốc gia tạo nền tảng độ chính xác; đo lường trong doanh nghiệp phục vụ kiểm soát sản xuất, chất lượng sản phẩm; đo lường phục vụ bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong các giao dịch hằng ngày.

Mỗi năm có khoảng 10 triệu phương tiện đo được kiểm định; cả nước hiện có 51 chuẩn đo lường quốc gia, hơn 8.000 chuẩn công tác cùng sự tham gia của hàng nghìn tổ chức và kiểm định viên.

Nhưng cùng với sự phát triển của công nghệ, cách thức quản lý đo lường cũng đứng trước yêu cầu phải thay đổi.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Trần Văn Khải cho rằng, sau gần 15 năm thực thi, Luật Đo lường đã tạo khung pháp lý nền tảng, góp phần bảo đảm công bằng trong giao dịch thương mại và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Tuy nhiên, trước sự phát triển của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, yêu cầu đột phá về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Luật hiện hành đã bộc lộ những hạn chế về nền tảng số, cơ sở dữ liệu quốc gia về đo lường, năng lực hệ thống đo lường và phân định thẩm quyền quản lý.

Những hạn chế này được thể hiện khá rõ qua thực tiễn. Theo ông Trần Quý Giầu, Trưởng ban Đo lường, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia, có ba nhóm bất cập chính cần được xử lý.

Trước hết là khoảng trống về chuyển đổi số. Luật hiện hành chưa có đầy đủ quy định về nền tảng và cơ sở dữ liệu đo lường thống nhất, liên thông; giá trị pháp lý của kết quả điện tử cũng như các yêu cầu về tính chính xác, truy xuất, an toàn và bảo mật dữ liệu.

Tiếp đó là yêu cầu nâng cao năng lực hệ thống đo lường quốc gia. Cơ chế ưu tiên đầu tư cho các lĩnh vực công nghệ mới, kinh tế số, kinh tế xanh, công nghiệp chiến lược chưa rõ; việc huy động nguồn lực xã hội và triển khai Chương trình bảo đảm đo lường còn hạn chế.

Cuối cùng là bất cập về phân quyền và thủ tục hành chính. Thẩm quyền quản lý phép đo giữa các bộ, ngành chưa thật rõ; hoạt động bắt buộc và tự nguyện chưa được phân định đầy đủ; cơ chế dấu định lượng còn nặng về tiền kiểm, trong khi một số quy định chưa đồng bộ với Luật Thanh tra năm 2025 và mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Vì vậy, sửa Luật Đo lường lần này không chỉ là cập nhật một số quy định kỹ thuật. Đó là yêu cầu thay đổi phương thức quản lý để đo lường có thể vận hành trong môi trường số, đáp ứng những mô hình sản xuất mới và phù hợp với quá trình phân cấp, cải cách thủ tục hành chính.

Đây cũng là một trong những yêu cầu nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đặc biệt là Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị và Chỉ thị số 38-CT/TW của Ban Bí thư về đẩy mạnh công tác tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng quốc gia.

Số hóa, hậu kiểm và phân cấp để quản lý hiệu quả hơn

Từ những yêu cầu trên, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường được xây dựng theo hướng thay đổi căn bản phương thức quản lý. Dự kiến 26/58 điều của Luật được điều chỉnh, trong đó sửa đổi, bổ sung 17 điều; bổ sung 4 điều mới; bãi bỏ 4 điều và một số điểm, khoản không còn phù hợp. Các nội dung tập trung vào ba nhóm chính sách: Thúc đẩy chuyển đổi số; nâng cao năng lực hệ thống đo lường quốc gia; tăng phân cấp, cải cách thủ tục hành chính.

Dự thảo định hướng xây dựng nền tảng và cơ sở dữ liệu đo lường quốc gia, cấp mã định danh cho phương tiện đo, sử dụng chứng nhận điện tử và khai thác dữ liệu phục vụ đánh giá, cảnh báo rủi ro.

Một phương tiện đo khi được gắn mã định danh sẽ có khả năng được truy xuất thông tin trong suốt vòng đời, từ sử dụng, kiểm định, hiệu chuẩn đến thời hạn hiệu lực. Đây là thay đổi quan trọng bởi khi phương tiện đo ngày càng thông minh, dữ liệu đo lường cũng trở thành một phần của đối tượng quản lý.

Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia Nguyễn Nam Hải lưu ý, quá trình số hóa cần có lộ trình chuyển tiếp phù hợp, tránh tình trạng luật có hiệu lực nhưng hạ tầng kỹ thuật chưa đáp ứng. Cùng với hạ tầng số dùng chung, cần bảo đảm an toàn, an ninh mạng khi kết nối dữ liệu từ số lượng lớn phương tiện đo.

Cùng với số hóa là chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, quản lý theo rủi ro. Đây là điểm có tác động trực tiếp tới doanh nghiệp. Thay vì áp dụng cơ chế kiểm soát tiền kiểm tương đối rộng, dự thảo phân loại theo mức độ rủi ro.

Đối với phương tiện đo Nhóm 1 phục vụ sản xuất nội bộ, doanh nghiệp được định hướng chuyển sang cơ chế tự công bố sự phù hợp và tự chịu trách nhiệm, chủ động lựa chọn đơn vị cung cấp dịch vụ hợp pháp. Đối với hàng đóng gói sẵn, dự thảo đề xuất bãi bỏ giấy chứng nhận đủ điều kiện sử dụng dấu định lượng, chuyển trọng tâm sang kiểm tra quy chuẩn kỹ thuật bằng cơ chế hậu kiểm.

Trong khi đó, phương tiện đo Nhóm 2 có ảnh hưởng trực tiếp đến người tiêu dùng, như công tơ điện, công tơ nước, cột bơm xăng, vẫn được kiểm soát chặt chẽ. Tuy nhiên, quyền kiểm tra đo lường tại chợ, cửa hàng và các điểm kinh doanh dân sinh được định hướng tăng cường cho UBND cấp xã, phường, giúp hoạt động quản lý sát thực tế hơn.

Như vậy, cắt giảm tiền kiểm không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Trọng tâm được chuyển sang dữ liệu, đánh giá rủi ro và hậu kiểm. Cơ quan quản lý có thể tập trung nguồn lực vào những lĩnh vực, doanh nghiệp và phương tiện đo có nguy cơ sai phạm cao, thay vì kiểm soát đồng loạt.

Một thay đổi đáng chú ý khác là mở rộng sự tham gia của doanh nghiệp và các tổ chức xã hội vào hạ tầng đo lường quốc gia. Nhà nước sẽ tập trung đầu tư cho những lĩnh vực chiến lược, đồng thời huy động doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học tham gia xây dựng và duy trì chuẩn đo lường. Các chuẩn do doanh nghiệp đầu tư, nếu đáp ứng yêu cầu, có thể được xem xét công nhận là chuẩn đo lường quốc gia.

Doanh nghiệp cũng được khuyến khích chủ động xây dựng Chương trình bảo đảm đo lường để kiểm soát chất lượng và giảm rủi ro trong sản xuất. Ở góc độ quản lý nhà nước, dự thảo đồng thời làm rõ hơn trách nhiệm, tăng phân cấp cho bộ, ngành và địa phương, bãi bỏ một số thủ tục không còn phù hợp. Mục tiêu cuối cùng là giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp nhưng vẫn duy trì kiểm soát đối với những lĩnh vực ảnh hưởng trực tiếp đến người tiêu dùng, sức khỏe và môi trường.

Những thay đổi này cũng đem lại lợi ích trực tiếp hơn cho người dân. Mã định danh và chứng nhận điện tử giúp tăng khả năng tra cứu, xác minh thông tin về phương tiện đo; việc tăng quyền kiểm tra ở cấp xã, phường giúp quản lý đo lường đến gần hơn với chợ, cửa hàng và các điểm kinh doanh. Với cơ quan quản lý, dữ liệu tập trung và đánh giá rủi ro giúp chuyển từ kiểm tra dàn trải sang kiểm tra có trọng tâm.

Có thể thấy, điểm cốt lõi của dự thảo Luật ở sự thay đổi cách Nhà nước quản lý đo lường: Từ kiểm soát phương tiện đo theo phương thức thủ công sang quản lý độ tin cậy của phép đo; từ hồ sơ giấy sang dữ liệu số; từ tiền kiểm diện rộng sang hậu kiểm dựa trên rủi ro; đồng thời tăng trách nhiệm của doanh nghiệp và chính quyền cơ sở.

Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường đã được Chính phủ trình Quốc hội và hoàn thành thẩm tra ban đầu, dự kiến được thông qua tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI vào tháng 10-2026. Nếu được hoàn thiện và triển khai đồng bộ, việc sửa đổi Luật Đo lường sẽ không chỉ giúp hệ thống pháp luật theo kịp công nghệ, mà còn tạo nền tảng để dữ liệu đo lường trở thành một bộ phận của hạ tầng số quốc gia, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.