Sử đá lưu danh và hành trình đánh thức di sản khoa bảng

Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám tổ chức khai mạc trưng bày Sử đá lưu danh tại Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám (Hà Nội). Đây là hoạt động thiết thực chào mừng thành công Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, mừng xuân Bính Ngọ 2026 và hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám – Trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam.

Trưng bày “Sử đá lưu danh” giới thiệu các tài liệu, hiện vật được khai thác từ các giá trị lịch sử, tư tưởng và nghệ thuật của 82 bia Đề danh Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

Tiến sỹ Lê Xuân Kiêu (Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám) cho biết: “Trưng bày Sử đá lưu danh được thực hiện bởi tập thể cán bộ, viên chức Trung tâm, với sự hỗ trợ chuyên môn của các chuyên gia Việt Nam và các chuyên gia đến từ Cộng hòa Pháp. Từ sự hợp tác đó, chúng tôi đã cùng nhau kể lại câu chuyện về 82 bia Tiến sĩ từ vị vua khởi dựng bia, các khoa thi, những dòng họ khoa bảng, làng khoa bảng, đến các nhân vật tiêu biểu gắn liền với hệ thống giáo dục, khoa cử và quản trị Quốc gia thời quân chủ, qua đó góp phần hình thành và bồi đắp nền tảng văn hiến của dân tộc".

Không gian trưng bày được thiết kế trên sự đối thoại nghệ thuật giữa hai chất liệu chủ đạo: giấy và đá - biểu tượng cho hành trình từ học tập, rèn luyện đến tôn vinh và lưu danh hậu thế. Sự chuyển tiếp giữa hai chất liệu này thể hiện mong muốn của các triều đại quân chủ “vĩnh cửu hóa” sự tôn vinh tầng lớp tinh hoa trí thức.

Nội dung trưng bày được triển khai theo 4 chủ đề: Khái quát diện mạo nền giáo dục khoa cử Nho học; chủ trương tuyển chọn, đãi ngộ và trọng dụng người đỗ đạt; đồng thời, khắc họa chân dung một số danh nhân tiêu biểu có đóng góp quan trọng cho giáo dục và nhiều lĩnh vực của đất nước.

Thông qua không gian trưng bày này, khách tham quan không chỉ khám phá các giá trị tư liệu về nội dung văn bia mà còn thấy được mỗi tấm bia Tiến sĩ thực sự là một tác phẩm nghệ thuật chạm khắc đá với nhiều đường nét mềm mại và hết sức tinh xảo.

Bên cạnh hình thức trưng bày truyền thống, ban tổ chức còn ứng dụng công nghệ số, công nghệ trình chiếu để “đánh thức” các bản thác cổ, chuyển hóa tư liệu lịch sử thành hình ảnh sinh động, giàu cảm xúc. Qua đó, giúp công chúng tiếp cận di sản khoa cử Việt Nam theo cách trực quan, hiện đại hơn.

Các bia Tiến sĩ ghi danh tổng cộng 1.307 vị tiến sĩ của 82 khoa thi, cho thấy quy mô, tầm vóc và tính liên tục của nền khoa cử trong nhiều triều đại, đồng thời khẳng định vai trò của giáo dục trong quản trị và phát triển quốc gia thời phong kiến. Hệ thống văn bia được coi là những pho sử bằng đá, phản ánh quan niệm trọng hiền tài, đề cao đạo học và trách nhiệm của người đỗ đạt đối với xã hội, đất nước và triều đình.

Trưng bày góp phần làm mới cách kể câu chuyện di sản, lan tỏa tinh thần “chạm vào lịch sử, khám phá di sản”, giúp công chúng tiếp cận sinh động hơn những đóng góp của các bậc tiền nhân đối với sự nghiệp giáo dục, bồi dưỡng nhân tài, đồng thời nhận diện những giá trị bền vững của đạo học truyền thống trong đời sống đương đại.

Trưng bày được kết nối nội dung chặt chẽ với các trưng bày hiện có như “Quốc Tử Giám, Trường Quốc học đầu tiên” và “Khơi nguồn đạo học”, tạo thành một chỉnh thể thống nhất trong không gian di sản Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Qua đó giúp công chúng có điều kiện tiếp cận một cách hệ thống và sâu sắc hơn lịch sử hình thành, phát triển của di tích, cũng như những thành tựu tiêu biểu của nền giáo dục khoa cử Việt Nam dưới chế độ quân chủ.

Sử đá lưu danh không chỉ đơn thuần là một trưng bày, mà còn là một hành trình thị giác và cảm xúc, tái hiện con đường dài đầy gian nan để tri thức được hun đúc, nhân tài được thử thách và tên tuổi các bậc hiền tài được khắc ghi vào đá, lưu danh cùng năm tháng.

Từ những nét bút trên trang giấy đến những dòng chữ khắc sâu trên bia đá, trưng bày gửi đi một thông điệp xuyên thời gian: Truyền thống hiếu học và trọng hiền tài là mạch nguồn bền bỉ nuôi dưỡng sức sống của văn hóa và tương lai dân tộc.