Quyền từ chối của trẻ em phải được tôn trọng thực chất

Con có thể đăng ký hiến mô, tạng được không?

Là người hoạt động trong lĩnh vực y tế, nữ điều dưỡng N.P.L đã đăng ký hiến mô, tạng. Tuy nhiên, khi nghe con gái học lớp 5 hỏi: “Con có thể đăng ký hiến mô, tạng được không?”, chị N.P.L im lặng hồi lâu mà không biết phải trả lời như thế nào. Sau một lúc, chị hỏi lại con: “Con hiểu hiến mô, tạng là gì?”. Với vẻ mặt hứng khởi, đứa bé trả lời: “Là con bỏ đi một bộ phận cơ thể để giúp người khác, mọi người đều khen”.

Câu trả lời của con gái khiến chị N.P.L hiểu rằng cần có cuộc trò chuyện nghiêm túc với con gái. Chị dành cả tối để giải thích cho con nghe về hiến mô, tạng. Sau khi được giải thích, cô con gái 11 tuổi của chị im lặng một chút rồi khẳng định: “Con muốn giúp người khác nếu không may qua đời”. Chị N.P.L mừng vì con có tâm nguyện tốt đẹp nhưng chị cũng hiểu rằng, câu trả lời thiện chí ấy không có nghĩa là con đã nhận thức đầy đủ về các vấn đề.

Từ câu chuyện trên, vấn đề đặt ra: Trẻ nghe được điều gì, hiểu được đến đâu và có thực sự được lựa chọn? Một cái gật đầu sau lời giải thích không thể tự nó chứng minh sự hiểu biết đầy đủ, càng không thể coi im lặng là đồng thuận.

Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) trình Quốc hội thảo luận tại hội trường hôm 2-11, đã được chỉnh lý theo hướng chỉ người từ đủ 18 tuổi trở lên được bày tỏ nguyện vọng và đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể, hiến xác của mình. Với người dưới 18 tuổi còn sống, dự thảo giữ ngoại lệ hẹp về hiến mô tái sinh cho anh, chị, em ruột khi không có người hiến trưởng thành phù hợp, cùng các điều kiện bảo vệ.

Tuy vậy, việc giới hạn đối tượng mới giải quyết một phần yêu cầu bảo vệ trẻ em. Vấn đề tiếp theo là liệu tiếng nói của trẻ có được xác định độc lập với mong muốn của người lớn hay không.

Tôn trọng tiếng nói trẻ em thực chất

Thời gian qua có rất nhiều ý kiến xung quanh việc lấy ý kiến trẻ em từ 7 tuổi đối với dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi). Ông Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế cho rằng, chủ trương lấy ý kiến trẻ em là phù hợp với tinh thần của Luật Trẻ em và các quy định liên quan. Tuy nhiên, khi triển khai, cần xác định rõ lấy ý kiến của nhóm trẻ em nào, về nội dung gì và bằng phương pháp nào.

“Trẻ em chưa thể hiểu hết để có thể đưa ra ý kiến. Vì vậy, phải xác định rõ đối tượng lấy ý kiến, nội dung lấy ý kiến và phương pháp thực hiện”, ông Nguyễn Huy Quang nêu quan điểm.

Đứng ở góc độ cơ quan bảo vệ quyền trẻ em, ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam lưu ý, việc lấy ý kiến của trẻ em cần cân nhắc kỹ lượng để lựa chọn độ tuổi phù hợp, bảo đảm trẻ có khả năng nhận thức, hiểu biết về nội dung được lấy ý kiến. “Những quy định, nội dung cốt lõi cần trẻ em tham gia ý kiến phải được diễn giải để các em hiểu bản chất, từ đó tham gia một cách thực chất”, ông Đặng Hoa Nam cho biết.

Trong một gia đình có người con cần ghép mô, cha mẹ phải đối diện với hoàn cảnh đặc biệt khó khăn. Mong muốn cứu chữa là chính đáng, nhưng đồng thời họ cũng có trách nhiệm bảo vệ người con khỏe mạnh được đề nghị hiến. Đó cũng là lúc tình cảm gia đình và yêu cầu đánh giá độc lập cần được phân định rõ.

Góp ý vào dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng) lưu ý, sự đồng ý của cha mẹ là điều kiện cần thiết, nhưng không mặc nhiên thay thế hoàn toàn ý chí của trẻ. Nguyên tắc hướng dẫn số 4 của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khuyến nghị, cha mẹ hoặc người giám hộ có thể có xung đột lợi ích nếu đồng thời chịu trách nhiệm đối với người nhận. Trong trường hợp đó, cần có việc xem xét, phê chuẩn của cơ quan độc lập.

Nguyên tắc hướng dẫn của WHO không tự động thay thế pháp luật quốc gia, tuy nhiên, nguyên tắc ấy chỉ rõ giới hạn: mục tiêu cứu chữa không làm mất trách nhiệm bảo vệ người hiến.

Cùng quan điểm về bảo vệ quyền trẻ em, đại biểu Phạm Trọng Nhân (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hồ Chí Minh) đề nghị trẻ được hỏi riêng, quyền từ chối phải có giá trị tuyệt đối. Đại biểu cũng yêu cầu tiêu chí, không có người hiến trưởng thành phù hợp phải được xác định theo chuyên môn y khoa, không biến việc người lớn từ chối thành nghĩa vụ của trẻ. Đồng thời, Hội đồng đạo đức độc lập cần được lập ở cấp quốc gia hoặc cấp vùng, hội đồng này không được đặt trong bệnh viện. “Tuổi không phải là trưởng thành, tiêu chuẩn độc lập mới là trưởng thành. Tình thương gia đình không thể thay thế cơ chế pháp lý độc lập”, đại biểu Phạm Trọng Nhân nêu quan điểm.

Một quyền chỉ thực chất khi người được bảo vệ có thể sử dụng và việc sử dụng ấy làm phát sinh trách nhiệm tương ứng. Trong hiến mô, điều đó có nghĩa lời từ chối phải được ghi nhận, chuyển tới người có thẩm quyền và dẫn đến việc dừng đúng quy định.

Đại biểu Trịnh Xuân An (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Đồng Nai) nhấn mạnh, sự tự nguyện và kết luận đủ điều kiện lấy mô là hai yêu cầu độc lập, phải đồng thời được đáp ứng.

Với người hiến dưới 18 tuổi, đại biểu đề nghị phải có kết luận bằng văn bản của hội đồng, làm rõ nguy cơ trước mắt và lâu dài, tính tự nguyện, căn cứ xác định không có người hiến trưởng thành phù hợp và dấu hiệu xung đột lợi ích. Khi chưa đủ căn cứ hoặc còn nghi vấn thì chưa được tiến hành. “Cơ chế này bảo vệ người hiến, đồng thời bảo vệ thầy thuốc bằng một quy trình minh bạch, có đánh giá liên ngành và trách nhiệm cụ thể”, đại biểu Trịnh Xuân An khẳng định.

Điều cần thiết trước một quyết định hệ trọng là trẻ được hiểu, được hỏi và được lắng nghe. Không phải mọi lo lắng đều đồng nghĩa phản đối hiến tặng; cũng không phải mọi thiện chí đều đã là đồng thuận đầy đủ.

Một đạo luật nhân văn phải bảo vệ cả người đang chờ điều trị và người được đề nghị hiến. Với trẻ em, quyền từ chối phải đi cùng tư vấn phù hợp, đánh giá độc lập và trách nhiệm dừng thực hiện rõ ràng. Chỉ khi tiếng nói ấy được tôn trọng thực chất, nghĩa cử hiến tặng mới được bảo đảm trên nền tảng tự nguyện và niềm tin.