Quy hoạch đô thị bên sông Rhine:Từ tầm nhìn dài hạn đến phát triển bền vững

Quy hoạch tổng thể – nền tảng của phát triển bền vững

Cologne là một đô thị lớn của Đức, có lịch sử lâu đời gắn với sông Rhine. Quá trình phát triển của thành phố phản ánh sự chuyển đổi từ một trung tâm thương mại, công nghiệp truyền thống sang đô thị đa chức năng, nơi các hoạt động kinh tế, văn hóa, dịch vụ, giáo dục và nhà ở cùng tồn tại.

Trước áp lực gia tăng dân số, nhu cầu nhà ở và yêu cầu nâng cao chất lượng môi trường đô thị, Cologne lựa chọn cách tiếp cận quy hoạch có tính hệ thống với tầm nhìn dài hạn. Đáng chú ý là Quy hoạch tổng thể khu vực trung tâm thành phố xác định các không gian và định hướng tổ chức đô thị ở cả khu vực hai bên sông. Thay vì quy hoạch riêng lẻ từng dự án, thành phố xem xét việc xây dựng các công trình và bố trí các khu chức năng trong sự gắn kết tổng thể gồm giao thông, không gian công cộng, cảnh quan và các khu dân cư hiện có.

Cách tiếp cận này cho thấy quy hoạch cần đi trước một bước, tạo ra khuôn khổ chung để điều phối các quyết định đầu tư, đồng thời cho phép điều chỉnh linh hoạt theo biến động kinh tế – xã hội. Một dự án có thể đem lại lợi ích riêng cho nhà đầu tư, nhưng nếu làm suy giảm khả năng kết nối giao thông, gây áp lực lên hạ tầng hoặc chia cắt không gian công cộng, thì hiệu quả tổng thể của đô thị vẫn bị ảnh hưởng.

Một trong những kinh nghiệm nổi bật của Cologne là tái sử dụng các khu cảng và đất công nghiệp cũ để hình thành những không gian đô thị mới. Trong bối cảnh cơ cấu kinh tế thay đổi, một số khu vực từng phục vụ hoạt động bốc dỡ hàng hóa, sản xuất và logistics không còn giữ nguyên chức năng ban đầu. Thay vì để các khu đất này trở thành những khoảng trống biệt lập, thành phố định hướng chuyển đổi chúng thành các khu hỗn hợp, kết hợp nhà ở, văn phòng, dịch vụ, văn hóa và không gian xanh.

Dự án tái thiết Deutzer Hafen bắt đầu triển khai từ năm 2015 là ví dụ tiêu biểu. Trên khu đất cảng và công nghiệp cũ rộng khoảng 37,7 ha, Cologne định hướng hình thành một khu đô thị mới với khoảng 3.000 căn hộ, phục vụ khoảng 6.900 cư dân và tạo không gian cho khoảng 6.000 việc làm. Các chức năng thiết yếu như trường học, cơ sở chăm sóc trẻ em, dịch vụ thương mại, văn hóa, giải trí và công viên cũng được tích hợp trong quy hoạch.

Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở quy mô phát triển mà còn ở cách tổ chức không gian. Khu vực này được định hướng kết nối với các khu dân cư lân cận, thông qua những tuyến đi bộ, đường dành cho xe đạp, quảng trường và lối tiếp cận mặt nước. Các công trình công nghiệp có giá trị lịch sử, trong đó có những nhà máy xay xát nổi bật, được giữ lại và tái sử dụng như những dấu ấn kiến trúc, góp phần tạo bản sắc cho khu đô thị mới.

Lấy con người làm trung tâm, bảo đảm tính bao trùm của phát triển

Một thách thức thường gặp trong quá trình tái thiết đô thị là nguy cơ hình thành những khu vực hiện đại nhưng thiếu sự đa dạng xã hội. Giá đất tăng cao có thể khiến người thu nhập thấp khó tiếp cận nhà ở, trong khi các tiện ích công cộng bị xem là yếu tố phụ trợ cho dự án bất động sản.

Trong quy hoạch Deutzer Hafen, Cologne đặt mục tiêu dành ít nhất 30% số căn hộ thuộc giai đoạn đầu cho người có thu nhập thấp và các đối tượng đủ điều kiện thuê nhà với giá được hỗ trợ. Bên cạnh đó, dự án còn bố trí một tỷ lệ căn hộ có giá thuê hoặc giá bán được kiểm soát theo quy định, nhằm giúp nhiều đối tượng có cơ hội tiếp cận nhà ở phù hợp với khả năng chi trả.

Theo quan điểm của chính quyền thành phố, một khu đô thị đáng sống cần có sự hiện diện của nhiều thế hệ, nhiều mức thu nhập và nhiều loại hình sinh hoạt. Tuy nhiên, chính sách nhà ở xã hội hay nhà ở giá phù hợp chỉ phát huy hiệu quả khi có cơ chế thực hiện minh bạch, nguồn lực tài chính bền vững và hệ thống giám sát cụ thể.

Tại Cologne, tính minh bạch trong phát triển đô thị được thể hiện qua việc công khai thông tin quy hoạch, tổ chức tham vấn cộng đồng, xác lập tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư và giám sát tài chính dự án. Với Deutzer Hafen, từ năm 2016, thành phố đã tổ chức quy trình thiết kế đô thị với năm nhóm tư vấn quy hoạch, có sự tham gia của công chúng. Đến năm 2019, thành phố tiếp tục tổ chức lấy ý kiến người dân về các phương án quy hoạch cụ thể.

Một cơ chế đáng chú ý khác là lựa chọn nhà đầu tư theo chất lượng phương án phát triển và thường được chấm điểm theo 3 nhóm tiêu chí: công năng sử dụng chiếm 40%, tính bền vững 40% và hiệu quả kinh tế 20%. Cách làm này tạo cơ sở để xem xét đồng thời lợi ích kinh tế, chất lượng sống và trách nhiệm môi trường.

Về tài chính, chính quyền thành phố định kỳ cập nhật tổng hợp chi phí và phương án huy động vốn, trình các cơ quan có thẩm quyền của hội đồng thành phố xem xét.

Gắn kết giao thông và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu

Một thành phố ven sông không thể được xem xét tách rời những điều kiện tự nhiên của dòng sông. Sông Rhine đem lại lợi thế giao thông, cảnh quan và sinh thái, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu về quản lý lũ, bảo vệ môi trường nước và tổ chức xây dựng phù hợp với rủi ro tự nhiên.

Trong các dự án tái thiết tại Cologne, yêu cầu bảo vệ trước nguy cơ ngập lụt là một điều kiện quan trọng của quy hoạch. Với Deutzer Hafen, thành phố xác định bảo vệ chống lũ cùng với kiểm soát tiếng ồn là những điều kiện cần được giải quyết để tổ chức các chức năng đô thị trên khu đất cảng cũ.

Cùng với đó, không gian xanh ven sông cần được xem là một bộ phận của hệ thống hạ tầng đô thị. Công viên, dải cây xanh và các khoảng không gian mở vừa tạo môi trường nghỉ ngơi, vừa góp phần điều hòa vi khí hậu, tăng khả năng thấm nước và hỗ trợ thích ứng với những hiện tượng thời tiết cực đoan. Việc kết nối liên tục các không gian này còn giúp hình thành mạng lưới đi bộ, xe đạp, khuyến khích những phương thức di chuyển ít phát thải.

Thành phố cũng xác định tổ chức giao thông theo hướng kết nối đồng bộ giữa khu đô thị mới với mạng lưới giao thông hiện hữu, đồng thời ưu tiên khả năng tiếp cận bằng nhiều phương thức di chuyển. Thay vì coi giao thông chỉ là hạ tầng phục vụ đi lại, quy hoạch đã kết hợp mạng lưới đường phố, giao thông công cộng, đi bộ và xe đạp thành một hệ thống thống nhất, gắn với phân bố nhà ở, nơi làm việc, dịch vụ và không gian công cộng. Cách tiếp cận này giúp hạn chế sự phụ thuộc vào ô tô cá nhân, giảm áp lực giao thông và tạo điều kiện để người dân tiếp cận các tiện ích đô thị thuận lợi hơn. Đặc biệt, không gian ven sông cần được thiết kế như một phần của mạng lưới không gian công cộng, để người dân có thể tiếp cận và di chuyển dọc bờ sông thay vì bị chia cắt bởi các công trình hoặc hạ tầng giao thông.

Để tăng tính hiệu quả, quy hoạch còn xây dựng các trạm trung chuyển đa phương thức, tích hợp phương tiện công cộng, xe đạp, chia sẻ ô tô và hạ tầng sạc xe điện. Giao thông công cộng được tính toán kết nối với tuyến tàu điện đô thị, xe buýt hiện có, cùng phương án tăng cường năng lực vận tải trong tương lai.

Từ kinh nghiệm của Cologne, có thể thấy phát triển đô thị bền vững không chỉ được đo bằng tốc độ xây dựng hay quy mô đầu tư, mà còn ở khả năng kết nối hạ tầng, bảo tồn bản sắc, bảo đảm cơ hội tiếp cận nhà ở và nâng cao chất lượng sống cho người dân. Quá trình chuyển đổi thông qua dự án Deutzer Hafen cũng cho thấy, quy hoạch tổng thể cần đi cùng sự tham gia của cộng đồng, cơ chế lựa chọn nhà đầu tư minh bạch và các giải pháp ứng phó với rủi ro khí hậu.