Quốc lộ 21B - Hành trình tháo nút thắt để mở không gian phát triểnBài 2: Đi tìm nguyên nhân

Thực tế cho thấy, tình trạng chậm tiến độ không chỉ xuất phát từ những khó khăn khách quan trong quản lý, sử dụng đất đai qua các thời kỳ, mà còn liên quan đến những vướng mắc trong công tác giải phóng mặt bằng ở một số địa phương. Chính những yếu tố này đã và đang tạo thành “nút thắt của nút thắt”, cản trở quá trình hoàn thiện tuyến giao thông huyết mạch khu vực phía Nam Thủ đô.

“Điểm nghẽn” từ công tác giải phóng mặt bằng

Trong một căn phòng làm việc của bộ phận làm công tác giải phóng mặt bằng xã Bình Minh, hàng chục tập hồ sơ địa chính được xếp kín trên bàn. Có những hồ sơ phải đối chiếu bản đồ qua nhiều thời kỳ quản lý; có trường hợp phải xác minh nguồn gốc sử dụng đất qua nhiều thế hệ mới đủ căn cứ pháp lý để lập phương án bồi thường. Phía sau mỗi mét mặt bằng chưa thể bàn giao là cả một quá trình rà soát, đối chiếu và xử lý kéo dài.

Theo nhận định của nhiều chuyên gia, phần lớn các dự án nâng cấp, mở rộng quốc lộ 21B không phải là những công trình có yêu cầu kỹ thuật quá phức tạp. Thực tế tại các công trường cho thấy, khi có mặt bằng sạch, việc thi công hoàn toàn có thể được đẩy nhanh tiến độ. Tuy nhiên, nhiều năm qua, công trường vẫn trong tình trạng phải chờ mặt bằng, trong khi người dân tiếp tục di chuyển trên những đoạn đường dang dở, bụi bẩn và xuống cấp.

Như đã thông tin, ngoài những đoạn tuyến chưa được đầu tư theo quy hoạch, quốc lộ 21B hiện có 6 dự án thành phần, đi qua các xã Thanh Oai, Bình Minh, Dân Hòa, Ứng Thiên và Hòa Xá. Mỗi dự án có những khó khăn riêng, nhưng điểm nghẽn lớn nhất là công tác giải phóng mặt bằng.

Bên cạnh những nguyên nhân khách quan như: Thay đổi chính sách đất đai qua các thời kỳ, điều chỉnh cơ chế bồi thường, hỗ trợ tái định cư hay việc chuyển giao chủ đầu tư sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, khối lượng công việc lớn trong khi nguồn nhân lực hạn chế, vẫn còn những nguyên nhân chủ quan cần được nhìn nhận thẳng thắn.

Cụ thể, trong thời gian dài (trước khi hình thành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp), một số địa phương chưa thực sự quyết liệt trong công tác giải phóng mặt bằng, còn tồn tại tâm lý ngại va chạm, e dè trong xử lý các hồ sơ phức tạp. Nhiều nơi ưu tiên giải quyết diện tích đất nông nghiệp và các trường hợp dễ đồng thuận để sớm đạt kết quả, trong khi các hồ sơ đất ở phức tạp, các trường hợp có tranh chấp, đơn thư hoặc vi phạm đất đai lại bị tồn đọng qua nhiều năm.

Khối lượng hồ sơ lớn trong khi nguồn nhân lực chuyên môn còn hạn chế cũng là một rào cản đáng kể. Nhiều trường hợp phải xin ý kiến hướng dẫn từ các cơ quan chuyên môn của thành phố nhưng không được trả lời ngay khiến quá trình xử lý kéo dài hơn so với dự kiến. Hệ quả là nhiều dự án đã hoàn thành tới 95-98% khối lượng thi công nhưng vẫn chưa thể thông tuyến chỉ vì một số vị trí chưa được bàn giao mặt bằng. Có thể thấy, chỉ cần một điểm nghẽn nhỏ cũng đủ tạo ra sự gián đoạn toàn tuyến, làm suy giảm hiệu quả khai thác của cả dự án.

Thực tế này đã được lãnh đạo thành phố chỉ rõ trong quá trình kiểm tra hiện trường. Trong chuyến kiểm tra tiến độ các dự án trên tuyến quốc lộ 21B ngày 19-4-2026, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng yêu cầu các địa phương hoàn thành công tác giải phóng mặt bằng trong quý II-2026; thực hiện nghiêm phương châm “có mặt bằng đến đâu, thi công đến đó”, không để tình trạng thiếu mặt bằng kéo dài làm ảnh hưởng tiến độ chung của toàn tuyến.

Sự chỉ đạo quyết liệt của thành phố cho thấy vấn đề không còn đơn thuần là tiến độ của một dự án giao thông, mà liên quan trực tiếp đến hiệu quả sử dụng nguồn lực đầu tư công. Khi mặt bằng không được bàn giao đúng thời hạn, nhà thầu không thể tổ chức thi công đồng bộ, nguồn vốn đầu tư công đã bố trí cũng khó bảo đảm tiến độ giải ngân theo kế hoạch. Đáng chú ý, những dự án kéo dài nhiều năm còn ảnh hưởng đến niềm tin của người dân đối với hiệu quả quản lý nhà nước.

Có thể khẳng định, nếu thiếu sự vào cuộc quyết liệt của chính quyền cơ sở thì những khó khăn vốn đã phức tạp sẽ càng trở thành rào cản đối với công tác giải phóng mặt bằng. Thực tế trên quốc lộ 21B cho thấy, không ít điểm nghẽn có thể được tháo gỡ sớm hơn nếu công tác chỉ đạo, tổ chức thực hiện được triển khai quyết liệt ngay từ đầu.

Khó khăn chồng chất từ những hồ sơ “chồng lớp”

Nếu chỉ quy trách nhiệm cho sự thiếu quyết liệt của chính quyền cơ sở thì chưa phản ánh đầy đủ bản chất nguyên nhân khiến các dự án chậm tiến độ kéo dài. Qua tìm hiểu cho thấy, phía sau mỗi hồ sơ giải phóng mặt bằng còn tồn tại là những vấn đề pháp lý phức tạp đã tích tụ qua nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ.

Chia sẻ với phóng viên, Trưởng phòng Kinh tế xã Bình Minh Vũ Xuân Lộc cho biết, khó khăn lớn nhất hiện nay là việc xác định nguồn gốc đất và hoàn thiện hồ sơ phục vụ công tác bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng. Qua rà soát cho thấy, nhiều hồ sơ kéo dài qua các thời kỳ, với hàng loạt tồn tại như: Đất sử dụng lâu năm nhưng chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; chuyển nhượng bằng giấy viết tay; việc giao đất trái thẩm quyền của chính quyền xã, thôn; tình trạng nhiều hộ cùng sử dụng một thửa đất; cùng với đó là hồ sơ địa chính thất lạc hoặc thiếu đồng bộ. Phần lớn những bất cập này phát sinh từ giai đoạn trước khi hệ thống hồ sơ địa chính được số hóa và chuẩn hóa đồng bộ.

Chưa kể, quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh trong khi hệ thống hồ sơ quản lý đất đai trước đây chưa được cập nhật đầy đủ, khiến việc xác minh nguồn gốc sử dụng đất mất nhiều thời gian. Nhiều trường hợp, bản đồ địa chính giữa các thời kỳ có sự sai khác về diện tích hoặc ranh giới sử dụng đất. Có những thửa đất đã trải qua nhiều lần chuyển nhượng, tách thửa, xây dựng qua nhiều đời chủ nhưng chưa hoàn thiện đầy đủ thủ tục pháp lý. Thậm chí, có trường hợp lấn chiếm hoặc sử dụng sai mục đích từ nhiều năm trước nhưng chưa được lập hồ sơ xử lý. Khi dự án được triển khai, toàn bộ những tồn tại này đồng loạt bộc lộ.

“Chỉ tính riêng dự án nâng cấp, mở rộng quốc lộ 21B đoạn từ cầu Thạch Bích đến nút giao tỉnh lộ 427, nhiều trường hợp đất ở chưa thể hoàn thiện hồ sơ giải phóng mặt bằng do liên quan đến quyền sử dụng chung hoặc chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất”, ông Vũ Xuân Lộc nhấn mạnh.

Thực tế trên cho thấy, công tác giải phóng mặt bằng không đơn thuần là kiểm đếm rồi chi trả tiền bồi thường mà là quá trình xử lý hàng trăm hồ sơ với tình trạng pháp lý khác nhau. Khó khăn càng lớn hơn khi công tác giải phóng mặt bằng được phân cấp về cấp xã. Trước đây, nhiều nhiệm vụ chuyên môn do cấp huyện đảm nhiệm, nay chính quyền cấp xã trở thành chủ thể trực tiếp triển khai toàn bộ các khâu trong quy trình. Trong khi khối lượng công việc lớn, tính chất pháp lý phức tạp, đội ngũ cán bộ chuyên môn ở cơ sở vẫn còn mỏng, trình độ chưa đồng đều, gây áp lực không nhỏ trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.

Liên quan đến việc xử lý những tồn tại của dự án, Phó Giám đốc Ban Quản lý dự án đầu tư - hạ tầng xã Dân Hòa Đỗ Văn Chiến cho biết, có những trường hợp phải mất cả tháng, thậm chí lâu hơn mới hoàn thiện được hồ sơ do phải kiểm tra, đối chiếu nhiều tài liệu lưu trữ khác nhau qua các thời kỳ... Bên cạnh đó, việc thay đổi chính sách đất đai và đơn giá bồi thường qua từng giai đoạn cũng tác động đến tâm lý người dân. Một số hộ dân so sánh chính sách giữa các thời điểm, kiến nghị xem xét lại đơn giá hoặc chưa đồng thuận với phương án bồi thường, hỗ trợ.

Tất cả những tồn tại kể trên đã và đang khiến công tác giải phóng mặt bằng trên tuyến quốc lộ 21B không thể giải quyết trong ngày một, ngày hai. Vấn đề đặt ra hiện nay không chỉ là xử lý từng hồ sơ cụ thể mà còn là trách nhiệm của các cấp, các ngành trong việc khắc phục những tồn tại lịch sử về quản lý đất đai, đồng thời huy động cả hệ thống chính trị cùng tham gia công tác giải phóng mặt bằng.

Công tác giải phóng mặt bằng trên địa bàn thành phố Hà Nội thời gian qua cho thấy, những khó khăn về hồ sơ đất đai hay mặt bằng đều có thể từng bước được tháo gỡ nếu có đủ quyết tâm chính trị, sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền các cấp và sự đồng thuận của người dân. Điều quan trọng lúc này không còn là có làm được hay không mà là làm nhanh đến đâu để không tiếp tục bỏ lỡ những cơ hội phát triển đang mở ra cho khu vực phía Nam Thủ đô.

Thực tế, phía sau câu chuyện về mặt bằng và tiến độ thi công còn là một bài toán lớn hơn: Khi quốc lộ 21B được hoàn thiện, tuyến đường này sẽ mở ra những động lực phát triển nào cho cả vùng phía Nam Hà Nội? Nội dung này sẽ được phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội đề cập trong bài 3: “Mở đường cho cực tăng trưởng phía Nam Thủ đô”.

(Còn nữa)