Quản trị vùng đất bãi ven sông của Hà Nội: Lập lại kỷ cương để mở lối phát triển

Từ thực tế đó, loạt bài “Quản trị vùng đất bãi ven sông của Hà Nội: Lập lại kỷ cương để mở lối phát triển” tập trung làm rõ những khoảng trống trong công tác quản lý, trách nhiệm của các cơ quan, địa phương cũng như những điểm nghẽn về quy hoạch đất đai... qua đó, đặt ra yêu cầu xử lý dứt điểm các vi phạm, nâng cao hiệu quả phối hợp, từng bước tổ chức lại hoạt động vùng bãi theo hướng an toàn, phát huy nguồn lực từ vùng đất ven sông, phù hợp với Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm.

Bài 1: Những “vùng xám” bên sông

Mùa mưa, lũ năm 2026 đặt hệ thống đê điều và vùng đất bãi ven sông của Hà Nội trước yêu cầu cao về an toàn. Chỉ thị số 15/CT-UBND ngày 29-6-2026 của UBND thành phố Hà Nội chỉ đạo các cấp, ngành tăng cường xử lý vi phạm pháp luật về đê điều, chủ động phòng ngừa, ứng phó với thiên tai, sự cố. Tuy nhiên, tại một số địa bàn, hoạt động tập kết, trung chuyển vật liệu xây dựng vẫn diễn biến phức tạp, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến hành lang thoát lũ và an toàn đê điều. Những “vùng xám” ven sông cần được rà soát, xử lý dứt điểm, không để vi phạm kéo dài.

Hiện trường những bãi sông

Một ngày tháng 7-2026, tại khu vực đường tỉnh 427, đoạn qua xã Hồng Vân, hàng loạt xe tải trọng lớn nối đuôi nhau di chuyển thành hàng dài. Theo Hạt Quản lý đê số 5 (Chi cục Thủy lợi và Phòng, chống thiên tai Hà Nội), từ tháng 3-2026 đến nay, tình trạng xe có tải trọng lớn di chuyển thành đoàn trên tuyến đê hữu Hồng xuất hiện thường xuyên. Hạt Quản lý đê số 5 đã có văn bản gửi chính quyền địa phương, báo cáo cơ quan chuyên môn; đồng thời Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố sau đó cũng có văn bản đề nghị Công an thành phố kiểm tra, xử lý.

Theo Hạt Quản lý đê số 5, trên 22km đê do đơn vị quản lý (đi qua địa bàn 6 xã, phường), có 18 đơn vị từng hoạt động tập kết, trung chuyển vật liệu xây dựng, đến nay 5 đơn vị đã dừng hoạt động. Tuy nhiên, khi hoạt động tập kết trên bãi giảm do cơ quan chức năng tăng cường xử lý vi phạm nhằm bảo đảm an toàn công trình đê điều trong mùa mưa, lũ thì một hình thức hoạt động khác lại xuất hiện. Đó là việc tàu chở cát đỗ sát bờ, vật liệu được xúc trực tiếp từ tàu lên ô tô rồi vận chuyển đi ngay. Cát không còn chất thành những đống lớn trên bãi như trước, nhưng lượng xe tải trọng lớn lưu thông trên đê lại tăng lên.

Những gì diễn ra tại xã Hồng Vân là một lát cắt trong bức tranh toàn cảnh về hiện trường các bãi sông. Trong gần một tháng khảo sát tại các xã, phường: Đại Xuyên, Phú Xuyên, Hồng Vân, Vĩnh Thanh, Trung Giã, Phù Đổng, Phúc Lộc, Quảng Oai, Sơn Tây…, nhóm phóng viên của Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội đã ghi nhận hoạt động bến bãi ven sông tồn tại dưới nhiều hình thức và quy mô khác nhau.

Trên địa bàn xã Phú Xuyên có 13 bến tập kết, trung chuyển vật liệu xây dựng, trong đó chỉ có 1 đơn vị được cấp phép; 12 bến, bãi tự phát còn lại đã bị yêu cầu dừng hoạt động. Tuy nhiên, trong các ngày 7, 14, 17 và 24-7, tại khu vực Trạm bơm Bộ Đầu, bến Xâm Xuyên, đường Cổ Ngựa và một số vị trí ven sông Hồng, phóng viên vẫn ghi nhận có hoạt động bốc dỡ, trung chuyển vật liệu. Tại một số điểm, xe ben liên tục ra vào, máy xúc hoạt động với tần suất cao, những đống cát cao chạy dài trên bãi. Nghịch lý ở chỗ, ngay gần đó, biển hạn chế tải trọng trên trục xe 10 tấn vẫn hiện diện, nhưng xe tải trọng lớn vẫn không ngừng lưu thông.

Ở các xã Trung Giã, Vĩnh Thanh, nhiều lối xuống bãi đã được chặn bằng các hàng cọc bê tông. Đây là biện pháp được địa phương áp dụng nhằm ngăn chặn phương tiện ra vào các bến không phép hoặc đã bị yêu cầu dừng hoạt động. Nhưng tại một số vị trí, ngay bên cạnh hàng cọc bê tông lại xuất hiện lối đi khác dẫn xuống bãi sông. Những vệt bánh xe hằn trên nền đất và phần mặt bằng được san phẳng cho thấy hiện trường vẫn luôn biến động.

Còn tại xã Phù Đổng, trong các ngày 6 và 7-7, chỉ trong khoảng một phút, phóng viên ghi nhận 4-5 xe ben chở vật liệu từ khu vực ven đê sông Đuống đi lên mặt đê. Tại thời điểm ghi nhận, không thấy lực lượng chức năng kiểm tra phương tiện.

Theo nhận định của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, gần đây, tại một số khu vực tập trung nhiều bến bãi vật liệu xây dựng, bến thủy nội địa vẫn còn tình trạng phương tiện chở vật liệu có dấu hiệu vượt quá tải trọng lưu thông trên đê, đặc biệt là trên tuyến đê hữu Hồng thuộc địa bàn các xã: Hồng Vân, Nam Phù và Thanh Trì.

Những ghi nhận trên cho thấy hoạt động bến bãi không tồn tại ở trạng thái cố định. Có nơi vật liệu được tập kết trên mặt bãi, có nơi vật liệu được múc thẳng từ sà lan lên xe ô tô. Khi lối đi chính bị chặn, lối đi khác có thể xuất hiện; khi hoạt động trên bãi bị siết chặt, áp lực lại chuyển sang mặt nước và tuyến đê. Vì thế, hiệu quả quản lý không thể chỉ nhìn vào việc trên bãi có còn những “núi” cát hay không.

Áp lực trên một không gian đặc biệt

Hà Nội là một trong những địa phương có hệ thống đê điều lớn nhất cả nước. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, thành phố hiện có 770,666km đê các loại, đi qua 79/126 xã, phường. Khu vực lòng sông, bãi sông có diện tích khoảng 36.266ha, xen lẫn nhiều khu dân cư với khoảng 632.393 nhân khẩu. Đây trước hết là không gian bảo đảm tiêu, thoát lũ và an toàn đê điều, đồng thời cũng là nơi diễn ra nhiều hoạt động sản xuất nông nghiệp, giao thông đường thủy, tập kết hàng hóa, cung ứng vật liệu và phát triển kinh tế. Chính sự đan xen ấy khiến mỗi tác động vào bãi sông đều có thể kéo theo nhiều hệ lụy.

Theo số liệu của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, tính đến tháng 6-2026, dọc các tuyến sông trên địa bàn thành phố có 190 bãi tập kết, trung chuyển vật liệu xây dựng. Trong đó, 78 bãi đang hoạt động, 112 bãi tạm dừng hoạt động. Đáng chú ý, trong 78 bãi đang hoạt động, chỉ có 34 bãi đã được cơ quan có thẩm quyền giao đất hoặc cho thuê đất; 44 bãi (chiếm 56,4%) chưa có quyết định giao đất hoặc hợp đồng thuê đất. Ngay trong số 34 bãi đã có hồ sơ đất đai, chỉ có 25 bãi có mục đích sử dụng đất làm bãi trung chuyển vật liệu xây dựng; 9 bãi còn lại được giao, cho thuê với mục đích khác, như: Xây dựng cảng, sản xuất nông nghiệp hoặc nuôi trồng thủy sản.

Như vậy, khái niệm “có phép” hoặc “không phép” trong thực tế không đơn giản. Một bến, bãi có thể được công bố hoạt động bến thủy nhưng phần đất trên bờ chưa hoàn thành thủ tục; có hồ sơ thuê đất nhưng mục đích sử dụng chưa phù hợp; hoặc từng được cấp phép nhưng giấy phép đã hết hạn. Từng lớp pháp lý không đồng nhất tạo nên những “vùng xám” kéo dài qua nhiều năm.

Từ khi chính quyền địa phương 2 cấp đi vào hoạt động (1-7-2025) đến nay, các Hạt Quản lý đê đã phối hợp với chính quyền địa phương và đơn vị liên quan lập 110 biên bản vi phạm hành chính đối với hoạt động tập kết, trung chuyển vật liệu xây dựng và trạm trộn bê tông ở bãi sông. Trên cơ sở đó, UBND các xã, phường ban hành 66 quyết định xử phạt với tổng số tiền 2,294 tỷ đồng.

Đội Cảnh sát đường thủy số 1 (Phòng Cảnh sát Giao thông, Công an thành phố Hà Nội) cũng thông tin, trên tuyến đơn vị quản lý hiện có 62 bến, bãi vật liệu xây dựng, trong đó khoảng 21 bến được cấp phép và 41 bến chưa được cấp phép. Từ cuối năm 2025 đến nay, đơn vị đã xử lý 20 bến bãi vật liệu xây dựng không phép, 1 bến hết thời hạn hoạt động; xử phạt 20 trường hợp liên quan đến hoạt động bốc xếp hàng hóa, vật liệu xây dựng với tổng số tiền 876 triệu đồng...

Những con số trên cho thấy các lực lượng chức năng và chính quyền địa phương đã triển khai nhiều biện pháp, từ tuyên truyền, lập biên bản, xử phạt đến dựng rào chắn và cưỡng chế. Tuy nhiên, Chỉ thị số 15/CT-UBND ngày 29-6-2026 của UBND thành phố Hà Nội về tăng cường xử lý vi phạm pháp luật về đê điều và đảm bảo an toàn công trình đê điều trong mùa mưa, lũ trên địa bàn thành phố cũng thẳng thắn nhận định việc khắc phục, xử lý vi phạm cũ còn chậm, chưa triệt để, trong khi vi phạm mới tiếp tục phát sinh, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến dòng chảy, môi trường, an toàn đê điều, tài sản và tính mạng người dân khi mùa mưa, lũ cận kề.

Sự cấp bách của mùa mưa, lũ đòi hỏi những biện pháp mạnh để giải tỏa vật cản, ngăn chặn chất tải, xử lý công trình và bến bãi vi phạm. Nhưng về lâu dài, an toàn chỉ bền vững khi các hoạt động trên vùng đất bãi được tổ chức lại trên cơ sở quy hoạch, tuân thủ pháp luật và có một cơ chế giám sát liên tục. Yêu cầu đó càng trở nên quan trọng khi Hà Nội đang triển khai Luật Thủ đô năm 2026 và Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm. Nhấn mạnh điều này, PGS.TS Bùi Thị An, nguyên đại biểu Quốc hội khóa XIII, Chủ tịch Hội Nữ trí thức Hà Nội, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng cho rằng, không gian ven sông phải được nhìn nhận là nguồn lực chiến lược của Thủ đô, chứ không đơn thuần là “vùng ngoài đê” cần quản lý hành chính hay phòng, chống lũ. Đây là không gian tích hợp nhiều giá trị về sinh thái, văn hóa, lịch sử, cảnh quan, giao thông, du lịch và sinh kế của người dân.

Trong định hướng phát triển xanh và triển khai Luật Thủ đô năm 2026, không gian ven sông của Hà Nội cần được quy hoạch theo hướng bền vững, vừa bảo đảm an toàn phòng, chống thiên tai, vừa phát huy giá trị kinh tế, văn hóa và cảnh quan, lấy người dân làm trung tâm. Muốn vậy, những bến bãi hoạt động không đúng quy định, công trình vi phạm, hoạt động tập kết, vận chuyển vật liệu thiếu kiểm soát phải được xử lý dứt điểm. Lập lại kỷ cương không chỉ để bảo đảm an toàn mùa mưa lũ, mà còn tạo nền tảng quản lý hiệu quả không gian ven sông. Vấn đề đặt ra là trách nhiệm quản lý đang được phân định ra sao và những “khoảng trống” nằm ở đâu?

(Còn nữa)