Không chỉ có Văn Miếu - Quốc Tử Giám sầm uất giữa lòng nội đô, Hà Nội còn sở hữu một ngôi Văn Miếu trầm mặc tọa lạc tại vùng đất cổ Đường Lâm. Từng có thời gian chìm vào quên lãng, biểu tượng đạo học hàng tỉnh này đang trở thành điểm hẹn văn hóa đặc sắc nơi ngoại thành Hà Nội.
Tọa lạc trên vùng đất cổ xứ Đoài, Văn Miếu Sơn Tây là di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia (được công nhận năm 2007), đóng vai trò là Văn miếu hàng tỉnh thời phong kiến, nơi tôn vinh đạo học và các bậc hiền tài khoa bảng địa phương.Khác biệt độc đáo so với Văn Miếu - Quốc Tử Giám Thăng Long (vốn đặt lầu chuông, lầu trống ở phía sau các hạng mục chính), tại Văn Miếu Sơn Tây, lầu chuông và lầu khánh được bố trí ngay sau cổng Văn Miếu Môn, tiếp đến là không gian trung tâm, gồm: Thượng điện, Bái đường và đền Khải Thánh. (Ảnh: Sa bàn mô tả không gian tổng thể Văn Miếu Sơn Tây).Cổng Văn Miếu Môn hai tầng theo lối kiến trúc "thượng gia, hạ môn" và khu vực lầu chuông, lầu khánh ngay sau cổng.Không gian Bái đường và Thượng điện được phục dựng uy nghi sau đợt đại tu vào cuối thế kỷ 19.Công trình từng trải qua đợt trùng tu lớn vào năm 1892 dưới thời vua Thành Thái do Đốc học Cao Xuân Dục trực tiếp trông coi. Dù bị tàn phá trong kháng chiến chống Pháp, di tích đã được thành phố Hà Nội phục dựng sát với kiến trúc cổ nhờ lưu giữ được nhiều tư liệu hình ảnh quý.Bảng thống kê danh sách các nhà khoa bảng xứ Đoài qua các thời kỳ lịch sử. Trải qua hơn 850 năm giáo dục khoa cử Nho học, tỉnh Sơn Tây (cũ) ghi nhận từ 68 đến 70 vị đỗ đại khoa; trong đó có 40 vị Tiến sĩ được khắc tên vinh danh trên các bia đá tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám Thăng Long.Vị Tiến sĩ đầu tiên của tỉnh Sơn Tây là Hoàng giáp Trần Văn Huy (người làng Thái Bạt, huyện Ba Vì - cũ, đỗ khoa thi năm 1442). Vị đại khoa duy nhất đạt hàng "Tam khôi" của vùng đất này là Thám hoa Giang Văn Minh (làng Mông Phụ, xã Đường Lâm cũ).Không sử dụng gạch ngói thông thường như nhiều công trình Nho học khác, Văn Miếu Sơn Tây mang dấu ấn bản địa đậm nét khi được xây dựng từ chất liệu đá ong truyền thống đặc trưng của vùng đồi gò xứ Đoài.Mạch nguồn hiếu học Sơn Tây được bồi đắp qua nhiều thế hệ dòng họ khoa bảng, như: Họ Phan Huy ở Sài Sơn (nổi danh về khoa bảng và văn chương thời Lê Trung hưng), họ Lê ở Mai Trai, họ Kiều ở Đông Sàng, họ Đỗ ở Hương Ngải...Văn Miếu Sơn Tây từng bị phá hủy nhiều hạng mục trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp và chỉ còn một số di vật. Trong đó, quan trọng nhất là chín tấm bia đá đề danh những nhà khoa bảng Sơn Tây xưa.Sau khi được tu bổ, Văn Miếu Sơn Tây trở thành nơi tổ chức các hoạt động khuyến học, nơi sinh hoạt văn hóa của các nghệ sĩ xứ Đoài.Phục dựng không gian thi cử lều chõng của các thí sinh tại các khoa thi xưa.Các hoạt động trải nghiệm văn hóa và sản phẩm thủ công truyền thống thường xuyên được tổ chức tại Văn Miếu Sơn Tây.Nằm trong chuỗi di tích, điểm đến cùng Làng cổ Đường Lâm, Thành cổ Sơn Tây, Đền Và..., Văn Miếu Sơn Tây đang khẳng định vị thế là điểm đến văn hóa - du lịch hấp dẫn, góp phần đánh thức di sản đạo học và khơi dậy khát vọng sáng tạo của thế hệ mai sau.
Sau khi được tu bổ, Văn Miếu Sơn Tây trở thành nơi tổ chức các hoạt động khuyến học, nơi sinh hoạt văn hóa của các nghệ sĩ xứ Đoài.
