Phục dựng Điện Kính Thiên: Hình mẫu về hợp tác quốc tế trong bảo tồn di sản
Với sự đồng hành của UNESCO và ICOMOS, Việt Nam đang từng bước giải bài toán phục dựng một công trình đặc biệt quan trọng, đồng thời mở ra hướng phát huy giá trị di sản gắn với phát triển công nghiệp văn hóa.
Từ những dấu tích khảo cổ tưởng như đã chìm sâu dưới lòng đất cho đến quyết định chính thức khởi công Dự án đầu tư bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên vào ngày 29-9, hành trình hơn 15 năm đã cho thấy giá trị của nghiên cứu khoa học, đối thoại chuyên môn và hợp tác quốc tế trong bảo tồn di sản. Với sự đồng hành của UNESCO và ICOMOS, Việt Nam đang từng bước giải bài toán phục dựng một công trình đặc biệt quan trọng, đồng thời mở ra hướng phát huy giá trị di sản gắn với phát triển công nghiệp văn hóa.
Nhận diện rõ hình hài Điện Kính Thiên trên căn cứ khoa học
Khi Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa thế giới năm 2010, Điện Kính Thiên chỉ còn lại những dấu tích nằm sâu dưới các lớp đất. Công trình từng là nơi thiết triều, trung tâm quyền lực tối cao của quốc gia dưới thời Lê sơ và Lê Trung hưng, nhưng qua những biến động lịch sử, kiến trúc nguy nga xưa gần như biến mất. Trên nền điện sau này là tòa nhà Trụ sở Pháo binh hai tầng do người Pháp xây dựng đầu thế kỷ XX.
Trong hơn 15 năm kể từ khi di sản được ghi danh, Hà Nội cùng các cơ quan chuyên môn đã tiến hành nhiều đợt nghiên cứu, khai quật khảo cổ tại Hoàng thành Thăng Long, với tổng diện tích hơn 10.000m² và hàng triệu hiện vật được phát hiện. Riêng khu vực nền Điện Kính Thiên đã trải qua bốn đợt khai quật, trong đó có hai đợt lớn vào năm 2025 và 2026.
Những kết quả thu được đã tạo bước ngoặt quan trọng. Gần như toàn bộ hệ thống trụ móng cột của Điện Kính Thiên được tìm thấy, giúp các nhà khoa học xác định tương đối chính xác quy mô, mặt bằng và cấu trúc công trình. Điện được thiết kế theo cấu trúc “cửu ngũ chí tôn”, rộng chín gian, sâu năm gian. Từ các trụ móng cột, các nhà nghiên cứu xác định diện tích công trình khoảng 1.585m².
Phó Giáo sư Tống Trung Tín, người nhiều năm phụ trách công trường nghiên cứu khảo cổ học Hoàng thành Thăng Long, đánh giá Điện Kính Thiên là một công trình kỳ vĩ. Bề ngang chín gian, trong đó gian giữa rộng tới 6,9m; chiều sâu công trình cũng rất lớn, có vị trí rộng tới 7,2m. Những phát hiện khảo cổ không chỉ làm rõ phần móng mà còn từng bước giúp nhận diện cấu trúc phần thân, mái của công trình.
Từ những dấu tích tưởng như khô khan của khảo cổ học, một hình hài Điện Kính Thiên đang dần được nhận diện. Giáo sư Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, cho rằng, trước đây các thế hệ chỉ biết Điện Kính Thiên qua sử sách, nhưng kết quả khai quật đã cho thấy những ghi chép lịch sử về Hoàng thành và Điện Kính Thiên hoàn toàn có cơ sở.
Đằng sau những kết quả ấy là công sức của nhiều thế hệ nhà khoa học. Với họ, phục dựng Điện Kính Thiên không chỉ nhằm tái tạo một công trình kiến trúc cổ. Quan trọng hơn, đó là cách đưa một phần lịch sử vốn chỉ tồn tại trong thư tịch và dấu tích khảo cổ trở lại với đời sống đương đại.
Bởi nếu chỉ nhìn nền móng còn lại, công chúng khó có thể hình dung được quy mô, vẻ đẹp kiến trúc và nghệ thuật cung đình của một công trình từng là trung tâm quyền lực quốc gia. Phục dựng vì thế không chỉ đáp ứng mong mỏi của các nhà nghiên cứu mà còn là nguyện vọng của đông đảo nhân dân: Được nhìn thấy, cảm nhận và hiểu rõ hơn về một biểu tượng của Hoàng thành Thăng Long.
UNESCO luôn đồng hành trong hành trình phục dựng
Điểm đặc biệt trong hành trình phục dựng Điện Kính Thiên là toàn bộ quá trình không được thực hiện đơn lẻ. Ngay từ khi Hoàng thành Thăng Long được ghi danh, UNESCO và ICOMOS đã đồng hành cùng Việt Nam trong nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
Theo Phó Giáo sư Tống Trung Tín, mỗi lần có hoạt động khai quật hoặc tác động đến di sản, các chuyên gia UNESCO/ICOMOS đều giám sát rất kỹ, bởi yêu cầu bảo đảm tính toàn vẹn của di sản luôn được đặt lên hàng đầu.
Chính sự thận trọng đó khiến quyết định cho phép hạ giải có kiểm soát sáu công trình nằm tại không gian Chính điện Kính Thiên trở thành dấu mốc đáng chú ý. Tại Quyết định số 46 COM 7B.43 năm 2024, UNESCO cho phép Việt Nam hạ giải có kiểm soát các công trình này, trong đó có Trụ sở Pháo binh. Quyết định mở ra điều kiện để những nghiên cứu chuyên sâu hơn về Điện Kính Thiên được triển khai.
Bước tiếp theo diễn ra tại Kỳ họp lần thứ 48 của Ủy ban Di sản Thế giới tại Busan, Hàn Quốc, tháng 7-2026. UNESCO thông qua Nghị quyết 48 COM 7B.25 về tầm nhìn chỉnh trang, tôn tạo trục trung tâm Hoàng thành Thăng Long, đồng thời chấp thuận để Việt Nam triển khai dự án phục dựng Điện Kính Thiên.
Từ dữ liệu khoa học đến phương án phục dựng là một khoảng cách lớn. Một công trình đã gần như biến mất hoàn toàn không thể được tái tạo chỉ bằng suy đoán hay hình dung. Vì vậy, sự hỗ trợ của ICOMOS có ý nghĩa đặc biệt trong việc xây dựng một phương pháp phục dựng dựa trên mức độ tin cậy của từng nguồn tư liệu.
Theo Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội Nguyễn Thanh Quang, ICOMOS đã hướng dẫn đánh giá thông tin theo các trường dữ liệu gồm tư liệu lịch sử, khảo cổ, hình ảnh, so sánh trong nước và so sánh quốc tế. Việt Nam bổ sung thêm trường thông tin về giá trị tự thân của hiện vật. Cách làm đó tạo nên một phương thức phục dựng có thể kiểm chứng, lượng hóa và minh bạch, thay vì dựa vào cảm tính. Với những thành phần kiến trúc chưa đạt độ xác thực cao, ICOMOS tiếp tục đưa ra hướng dẫn để quá trình phục hồi được thực hiện theo phương pháp khoa học nhất.
ICOMOS đã đưa ra hướng dẫn về cách thức đánh giá mức độ tin cậy của thông tin thu thập được qua nghiên cứu với việc phục dựng Điện Kính Thiên qua bộ công cụ chứa đựng năm trường thông tin: Tư liệu lịch sử, khảo cổ, hình ảnh, so sánh trong nước, so sánh quốc tế. Do số lượng hiện vật lớn, nhiều giá trị nên chúng tôi bổ sung trường thông tin về giá trị tự thân của hiện vật. Có 50 thành phần, chi tiết thuộc phần móng, thân, mái Điện Kính Thiên được xác thực theo bộ công cụ. Kết quả là phương án kiến trúc phục dựng Điện Kính Thiên không chỉ được xác thực rõ ràng mà còn có thể lượng hóa, kiểm chứng và minh bạch bằng cách chuyển hóa trên hệ thống bản vẽ thiết kế.
Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội Nguyễn Thanh Quang
Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO Lazare Eloundou Assomo đánh giá quá trình hợp tác giữa Việt Nam với UNESCO trong nghiên cứu Hoàng thành Thăng Long, Điện Kính Thiên là một quá trình đối thoại mẫu mực. Từ năm 2023, Trung tâm Di sản Thế giới cùng Văn phòng UNESCO tại Việt Nam đã đồng hành, hỗ trợ từ những bước đầu tiên cho đến quyết định được Ủy ban Di sản Thế giới thông qua tại Hàn Quốc tháng 7-2026.
Điều đáng chú ý là hợp tác quốc tế ở đây không dừng lại ở hỗ trợ kỹ thuật. Đó là quá trình đối thoại hai chiều, trong đó các tiêu chuẩn quốc tế được vận dụng cùng với kết quả nghiên cứu thực địa của Việt Nam. Theo ông Lazare Eloundou Assomo, quá trình này cho thấy Việt Nam luôn coi trọng các tiêu chuẩn và uy tín của Công ước Di sản thế giới, không chỉ với tư cách một quốc gia thành viên mà còn là một thành viên tích cực của Công ước.
Từ Điện Kính Thiên, một kinh nghiệm có ý nghĩa rộng hơn cũng đang được hình thành. Những kết quả nghiên cứu và thực tiễn phục dựng được Việt Nam sử dụng để đề xuất các khuyến nghị liên quan đến tính xác thực đối với việc phục dựng những kiến trúc đã bị hủy hoại trong quá khứ tại Văn kiện Hà Nội, trong khuôn khổ Hội nghị Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và tính xác thực diễn ra từ ngày 27-9 đến 1-10.
Khởi đầu cho một không gian di sản sống
Việc khởi công Dự án đầu tư bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên khởi đầu cho một giai đoạn mới trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản, đó là đưa những giá trị được nhận diện, bảo tồn và phục hồi trở lại với đời sống.
Tại lễ khởi công vào ngày 29-9, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng khẳng định, lễ khởi công là dấu mốc quan trọng trên hành trình bảo tồn và phát huy giá trị Di sản thế giới, thể hiện quyết tâm của Đảng, Nhà nước và thành phố Hà Nội trong gìn giữ, trao truyền những giá trị lịch sử, văn hóa quý báu cho các thế hệ mai sau.
“Quan điểm xuyên suốt được Hà Nội xác định là bảo tồn nguyên trạng di tích gốc, bảo vệ các tầng văn hóa khảo cổ, không can thiệp làm sai lệch dấu tích lịch sử và thực hiện đúng các cam kết của Việt Nam với Công ước Di sản thế giới năm 1972 cũng như khuyến nghị của Ủy ban Di sản Thế giới”, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng khẳng định.
Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO Lazare Eloundou Assomo cho rằng, việc phục dựng Điện Kính Thiên được khởi động là bước mở đầu cho một giai đoạn hợp tác mạnh mẽ hơn giữa Việt Nam, UNESCO, ICOMOS và Ủy ban Di sản Thế giới. Những khoản đầu tư của Việt Nam để làm sâu sắc hơn hiểu biết về khu di sản, cùng với quá trình tiếp tục đối thoại, sẽ giữ vai trò thiết yếu trong các bước triển khai tiếp theo.
Theo các chuyên gia, từ nền tảng phục hồi Điện Kính Thiên sẽ gắn với quá trình từng bước khôi phục không gian trung tâm của Hoàng thành Thăng Long. Cùng với di sản vật thể, Hà Nội đã nghiên cứu, phục dựng nhiều nghi lễ cung đình như Lễ cúng Táo quân, Lễ Thượng tiêu, Lễ Tiến lịch, Lễ đổi gác của binh sĩ canh gác cổng thành...
Sự kết hợp giữa nghiên cứu, phục hồi di tích và phục dựng các giá trị văn hóa phi vật thể giúp Hoàng thành Thăng Long không chỉ là một không gian lưu giữ dấu tích quá khứ mà từng bước trở thành một không gian văn hóa sống. Ở đó, công chúng có thể tiếp cận lịch sử bằng nhiều giác quan, hiểu hơn về đời sống cung đình, kiến trúc, mỹ thuật và nghi lễ của cha ông.
Đây cũng là cơ sở để di sản tham gia sâu hơn vào đời sống đương đại, từ giáo dục lịch sử, quảng bá văn hóa, phát triển sản phẩm du lịch đến sáng tạo các sản phẩm của công nghiệp văn hóa. Khi những giá trị từng bị che khuất dưới lòng đất được nhận diện, bảo tồn và kể lại bằng những phương thức phù hợp, di sản có thêm cơ hội lan tỏa trong cộng đồng và trở thành nguồn lực cho phát triển.
Hơn 15 năm nghiên cứu, từ những hố khai quật khảo cổ, những mảnh hiện vật và dấu tích móng cột đến các bản vẽ thiết kế được kiểm chứng, Điện Kính Thiên đang dần trở lại trong nhận thức của cộng đồng. Đó là quá trình khoa học, thận trọng và trách nhiệm, trong đó tri thức quốc tế, kinh nghiệm của các chuyên gia và những giá trị được phát hiện trên chính lòng đất Việt Nam cùng được đặt lên một nền tảng chung.
Vì thế, Điện Kính Thiên không chỉ có ý nghĩa như một công trình được phục hồi. Đó còn là một hình mẫu về hợp tác quốc tế trong bảo tồn di sản: Tôn trọng tính xác thực, dựa trên bằng chứng khoa học, đối thoại minh bạch và hướng tới mục tiêu cuối cùng là để di sản được bảo tồn bền vững, được cộng đồng hiểu, trân trọng và tiếp tục phát huy trong đời sống đương đại.
Thực hiện: Hoàng Quyên
