Phát triển đường sắt đô thị: Đưa quy hoạch vào cuộc sống

Từ quyết tâm đến hành động

Quy hoạch Thủ đô đặt mục tiêu xây dựng Hà Nội phát triển theo mô hình đa cực, đa trung tâm, trong đó các khu vực phát triển mới được kết nối bằng hệ thống hạ tầng hiện đại. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, phát triển mạng lưới đường sắt đô thị được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm.

Phát biểu tại lễ khởi công đồng loạt 5 tuyến metro diễn ra vào ngày 22-6-2026 vừa qua, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng khẳng định, đường sắt đô thị giữ vai trò hạ tầng khung chiến lược, dẫn dắt phát triển không gian đô thị và tái cấu trúc hệ thống giao thông của Thủ đô. Việc triển khai đồng thời 5 tuyến metro đánh dấu bước chuyển từ giai đoạn đầu tư các tuyến riêng lẻ sang từng bước hình thành mạng lưới đường sắt đô thị đồng bộ trên quy mô toàn thành phố.

Điều đó cho thấy, mục tiêu Hà Nội hướng đến không chỉ là xây dựng thêm những tuyến đường sắt đô thị, mà là hình thành một hệ thống giao thông công cộng đủ năng lực đáp ứng yêu cầu phát triển của đô thị đặc biệt. Đây cũng là chương trình đầu tư đường sắt đô thị có quy mô lớn nhất từ trước đến nay của thành phố.

Thực tế cho thấy, việc phát triển từng tuyến riêng lẻ đã góp phần đưa loại hình vận tải khối lượng lớn đến gần hơn với người dân, nhưng chưa đủ tạo chuyển biến rõ nét đối với cơ cấu giao thông đô thị. Trong khi đó, tốc độ đô thị hóa, gia tăng dân số và nhu cầu đi lại ngày càng lớn đòi hỏi Hà Nội phải có một mạng lưới giao thông công cộng đồng bộ, có khả năng kết nối các khu vực trung tâm với các đô thị mới, các cực tăng trưởng và những đầu mối giao thông quan trọng.

Vì vậy, việc đồng loạt triển khai các tuyến metro không phải là sự thay đổi về số lượng dự án, mà là sự thay đổi trong cách tiếp cận. Thành phố chuyển từ tư duy đầu tư từng tuyến sang phát triển một hệ thống hoàn chỉnh, tạo nền tảng để giao thông công cộng từng bước giữ vai trò chủ đạo trong vận tải hành khách.

Cơ sở để tăng tốc

Ông Nguyễn Bá Sơn, Phó trưởng Ban Quản lý đường sắt đô thị Hà Nội cho rằng, điểm khác biệt của giai đoạn hiện nay là thành phố đã có đủ cơ sở để chuyển sang đầu tư đồng bộ mạng lưới metro. Nếu trước đây mỗi dự án được chuẩn bị và triển khai theo những cơ chế khác nhau thì nay hàng loạt chủ trương, chính sách mới đã tạo điều kiện để Hà Nội chủ động hơn trong công tác chuẩn bị đầu tư.

Đáng chú ý, Luật Thủ đô (sửa đổi) cùng các nghị quyết của Quốc hội về phát triển đường sắt đô thị đã tạo hành lang pháp lý quan trọng để thành phố đẩy nhanh công tác chuẩn bị dự án, giải phóng mặt bằng, huy động nguồn lực và tổ chức thực hiện. Đây là những điều kiện mà các tuyến đường sắt đô thị đầu tiên chưa có được.

Bên cạnh đó, việc triển khai đồng thời nhiều tuyến metro còn giúp bảo đảm tính kết nối của toàn mạng lưới ngay từ giai đoạn đầu tư. Đây là cơ sở quan trọng để Hà Nội hiện thực hóa mục tiêu phát triển hệ thống đường sắt đô thị theo quy hoạch, thay vì kéo dài quá trình đầu tư qua nhiều giai đoạn như trước đây.

Hiện thực hóa tầm nhìn phát triển

Theo ông Nguyễn Bá Sơn, phát triển đường sắt đô thị không chỉ là nhiệm vụ của ngành giao thông mà là chương trình phát triển tổng thể của thành phố. Khi hệ thống metro được đầu tư đồng bộ, Hà Nội sẽ có điều kiện tổ chức lại mạng lưới giao thông công cộng, tăng khả năng kết nối giữa các khu vực đô thị, đồng thời tạo động lực thu hút đầu tư và phát triển các không gian đô thị mới theo đúng định hướng quy hoạch.

Để thực hiện mục tiêu đó, thành phố đang tập trung cụ thể hóa các cơ chế đặc thù mà Trung ương đã ban hành, đồng thời chuẩn bị đồng bộ các điều kiện về quy hoạch, giải phóng mặt bằng, nguồn lực đầu tư và tổ chức thực hiện. Đây được xem là yếu tố quyết định nhằm bảo đảm các dự án được triển khai theo đúng tiến độ, phát huy hiệu quả ngay từ khi đưa vào khai thác.

Theo kiến trúc sư Trần Huy Ánh (Hội Kiến trúc sư Hà Nội), Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới được ban hành khi đang rà soát, hoàn thiện quy hoạch tổng thể Thủ đô, mở ra cơ hội thay đổi cách tiếp cận phát triển đô thị của Thủ đô. Hà Nội không còn được nhìn nhận trong phạm vi địa giới hành chính hiện hữu mà phải đặt trong mối liên kết với toàn Vùng Thủ đô và các hành lang phát triển mới. Trong quá trình đó, hạ tầng đường sắt đô thị đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc mở rộng không gian phát triển và tăng cường liên kết vùng. Giá trị của metro không chỉ nằm ở những tuyến đường hay các nhà ga được xây dựng, mà ở khả năng tạo lập các hành lang phát triển mới, phân bố lại dân cư và các hoạt động kinh tế, góp phần giảm áp lực cho khu vực nội đô lịch sử. Đây cũng là nền tảng để Hà Nội từng bước hình thành các đô thị hiện đại gắn với hệ thống giao thông công cộng.

Những định hướng này cho thấy phát triển đường sắt đô thị đang được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển Thủ đô, thay vì chỉ giải quyết bài toán giao thông. Khi các tuyến metro được kết nối thành mạng lưới, hiệu quả mang lại sẽ lan tỏa tới nhiều lĩnh vực như phát triển đô thị, sử dụng hiệu quả quỹ đất, nâng cao năng lực cạnh tranh và cải thiện chất lượng sống của người dân.

Từ thực tiễn triển khai các tuyến đầu tiên và những cơ chế đặc thù đã được ban hành, Hà Nội đang có thêm điều kiện để đẩy nhanh quá trình đầu tư mạng lưới đường sắt đô thị. Quan trọng hơn, thành phố đã xác định rõ mục tiêu phát triển một hệ thống đồng bộ, thay vì tiếp tục đầu tư từng tuyến riêng lẻ.

Quy hoạch chỉ thực sự có ý nghĩa khi được hiện thực hóa bằng những công trình cụ thể. Với Hà Nội, mạng lưới đường sắt đô thị chính là một trong những nền tảng quan trọng để hiện thực hóa tầm nhìn đó. Quyết tâm phát triển metro vì thế không chỉ hướng tới giải quyết nhu cầu đi lại trước mắt mà còn tạo dựng cấu trúc phát triển mới cho Thủ đô trong nhiều thập niên tới.

5 tuyến vừa được khởi công gồm các tuyến số 1, 2, 8, 10 và 14, kết nối các khu vực động lực như Nội Bài, Ngọc Hồi, Hòa Lạc, Gia Lâm, Cổ Loa cùng khu vực trung tâm, tạo nền tảng hình thành mạng lưới giao thông công cộng khối lượng lớn trong giai đoạn tới. Không chỉ là một chương trình đầu tư giao thông, việc triển khai đồng thời 5 tuyến metro còn được xem là bước chuyển trong tư duy phát triển đô thị của Hà Nội.
Thay vì tiếp tục mở rộng theo mô hình phụ thuộc vào đường bộ và phương tiện cá nhân, thành phố bắt đầu định hình cấu trúc phát triển dựa trên hệ thống đường sắt đô thị và mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD).
Khi mạng lưới metro từng bước hình thành, Thủ đô sẽ có cơ hội chuyển dịch từ mô hình phát triển tập trung sang đa cực, kéo theo sự thay đổi trong xu hướng lựa chọn nơi ở, phân bổ dân cư và thị trường bất động sản.
Việc phát triển đồng thời nhiều tuyến metro được xem là một trong những điều kiện quan trọng để hiện thực hóa định hướng phát triển Hà Nội theo mô hình đa trung tâm. Thay vì tiếp tục dồn nén dân cư, việc làm và các hoạt động kinh tế vào khu vực nội đô lịch sử, thành phố được kỳ vọng sẽ hình thành thêm các cực tăng trưởng mới tại Đông Anh, Gia Lâm, Hòa Lạc và khu vực phía Nam.