Phát huy tinh thần “tình làng nghĩa xóm” trong đô thị hiện đại

Từ những lời chào thưa vắng trong thang máy đến câu chuyện làm thế nào để những người “chín người mười làng” có thể hiểu nhau, sẻ chia và cùng gìn giữ nếp sống văn minh, tất cả đều đặt ra những vấn đề đáng suy ngẫm.

Trao đổi với phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội, PGS.TS Lê Thị Bích Hồng, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Văn hóa - Văn nghệ (Ban Tuyên giáo Trung ương), chia sẻ về vai trò của quy ước cộng đồng và cách gìn giữ, phát huy tinh thần “tình làng nghĩa xóm” trong đời sống đô thị hôm nay.

- Thưa bà, từ quá trình nghiên cứu văn hóa đến thực tiễn công tác tại cơ sở với vai trò Bí thư Chi bộ, Trưởng liên gia văn hóa Tổ dân phố số 37 Mỹ Đình (phường Từ Liêm), bà có những nhìn nhận gì về văn hóa ứng xử trong các khu đô thị hiện nay?

- Khi trực tiếp tham gia công việc ở tổ dân phố, tôi nhận thấy rõ sự thay đổi trong lối sống đô thị, nhất là khoảng cách giữa các giá trị cộng đồng truyền thống với nhịp sống hiện đại hôm nay. Nếu ở những khu tập thể thấp tầng trước đây, người dân dễ gặp gỡ, hỏi han, chào hỏi nhau thì tại các chung cư cao tầng hiện nay, nhiều người cùng đi thang máy nhưng ít giao tiếp, mỗi người lặng lẽ trở về không gian riêng của mình...

Tôi không cho rằng bản chất con người đã thay đổi, mà vấn đề nằm ở chỗ không gian sống đô thị biến đổi quá nhanh, trong khi văn hóa ứng xử cộng đồng chưa theo kịp. Những liên kết vốn có của văn hóa làng truyền thống dần suy yếu, khiến mỗi căn hộ có nguy cơ trở thành một “ốc đảo” tách biệt, thiếu sự gắn kết với cộng đồng xung quanh.

- Đô thị hiện đại đề cao quyền riêng tư và tính độc lập của mỗi cá nhân. Theo bà, làm thế nào để phát huy tinh thần gắn kết, sẻ chia trong cộng đồng mà vẫn tôn trọng không gian riêng của mỗi người?

- Tôi nghĩ chúng ta không thể bê nguyên mô hình làng truyền thống vào khu chung cư hiện đại, bởi cuộc sống và nhu cầu của con người đã khác. Quyền riêng tư, sự đa dạng trong lối sống cần được tôn trọng.

Tuy nhiên, những giá trị như “bán anh em xa, mua láng giềng gần”, “tối lửa tắt đèn có nhau”, “chị ngã em nâng” vẫn nguyên ý nghĩa, bởi đó là tinh thần quan tâm, chia sẻ và trách nhiệm giữa những người sống gần nhau.

Ở chung cư, không phải cứ gặp nhau là phải hỏi chuyện riêng hay biết mọi việc của nhau. Nhưng khi hàng xóm có người ốm đau, gặp khó khăn, cư dân nên biết để thăm hỏi, hỗ trợ khi cần thiết. Mỗi người cần có không gian riêng nhưng không nên trở thành những “ốc đảo” tách biệt.

Văn minh đô thị là sự hài hòa giữa việc tôn trọng đời sống cá nhân và trách nhiệm đối với không gian chung cũng như những người xung quanh. Đây cũng là mục tiêu cốt lõi của mô hình liên gia văn hóa.

- Từ những trăn trở đó, bà đã cùng cư dân Tổ dân phố số 37 Mỹ Đình xây dựng mô hình “Liên gia văn hóa”, được Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội tặng Bằng khen trong phong trào “Dân vận khéo”. Bà có thể chia sẻ về quá trình triển khai mô hình này?

- Ở khu đô thị nơi tôi sinh sống, cư dân rất đa dạng về nghề nghiệp, quê quán. Nhiều người từ các địa phương, cơ quan, đơn vị ở Trung ương và Hà Nội đến sinh sống, có thể nói là “chín người mười làng”. Nếu ở làng quê truyền thống, người dân thường quen biết nhau từ trước thì tại chung cư, đôi khi người sống ngay sát cửa cũng chưa biết tên, hoàn cảnh của hàng xóm.

Từ thực tế đó, tôi đưa vấn đề ra trao đổi trong Chi bộ và nhận được sự đồng thuận. Sau đó, Ban Công tác Mặt trận cùng các chi hội Phụ nữ, Người cao tuổi, Cựu chiến binh, Cựu giáo chức, Chữ thập đỏ... cũng tham gia. Chúng tôi xác định muốn cư dân gần gũi hơn thì cần có một “cây cầu” kết nối, thông qua các hoạt động như Ngày Chủ nhật xanh, cà phê liên gia, bữa cơm đại đoàn kết, bữa cơm tất niên, đọc sách cùng nhau, giao lưu văn nghệ, dân vũ, dưỡng sinh, bóng chuyền hơi, cầu lông...

Mô hình được tổ chức theo nhóm hộ ở gần nhau. Bên cạnh kết nối các khu biệt thự theo từng tuyến phố, chúng tôi tổ chức liên gia theo cả chiều ngang (các hộ cùng tầng) và chiều dọc (hai tầng liền kề). Cách làm này giúp thu hẹp quy mô kết nối, để cư dân dễ biết nhau, hỏi thăm và cùng giải quyết công việc chung.

Thông điệp “Gặp nhau hãy chào/ Cùng vào thang máy” được nhắc nhở trước khi cư dân bước vào thang máy. Hiệu quả rõ nhất thể hiện trong những thay đổi hằng ngày: Cư dân chào hỏi nhau nhiều hơn, biết gia đình nào có người ốm đau, có việc hiếu hỉ để thăm hỏi, sẻ chia. Với tôi, đó là dấu hiệu cho thấy một cộng đồng có quy ước văn minh đang dần hình thành.

- Trong cộng đồng hiện đại, quy ước có thể phát huy vai trò như hương ước từng điều chỉnh đời sống làng xã trước đây hay không, thưa bà?

- Quy ước của liên gia không thể tách rời quy ước của tổ dân phố và các quy định chung được chính quyền công nhận. Tuy nhiên, khi áp dụng vào từng cộng đồng, nội dung cần xuất phát từ những vấn đề thực tế của đời sống.

Trước đây, không phải việc gì cũng cần đến quy định pháp lý; các chuẩn mực chung và dư luận xã hội cũng góp phần điều chỉnh hành vi của mỗi người. Nhưng khi vận dụng hiện nay, những yếu tố này phải đặt trong khuôn khổ pháp luật, tôn trọng quyền cá nhân, tránh biến dư luận thành áp lực hay sự soi xét đời tư.

Theo tôi, một quy ước có sức sống không nằm ở việc đưa ra thật nhiều điều cấm, mà ở chỗ người dân nhận thấy sự cần thiết và lợi ích của nó đối với môi trường sống. Khi cư dân cùng thống nhất, tự giác thực hiện và thấy được ý nghĩa của việc giữ gìn không gian chung, ứng xử văn minh, giúp đỡ nhau khi cần, quy ước mới dần trở thành nếp sống. Vì vậy, quy ước không chỉ xác định điều gì được làm, không được làm, mà còn góp phần vun đắp ý thức trách nhiệm của mỗi người đối với cộng đồng.

- Như vậy, điều bà hướng tới không phải là tái tạo mô hình làng truyền thống trong một tòa chung cư, mà là tìm cách phát huy những giá trị tốt đẹp của cộng đồng trong môi trường sống mới?

- Đúng vậy. Mỗi người đến đây từ một quê hương, một môi trường sống khác nhau, nhưng đều mang theo những giá trị văn hóa được bồi đắp từ gia đình và cộng đồng. Điều quan trọng là làm thế nào để những giá trị ấy được khơi dậy và kết nối trong môi trường mới.

Thông qua mô hình liên gia, chúng tôi tổ chức nhiều hoạt động như tuyên dương học sinh giỏi, chăm lo cho trẻ em và người cao tuổi, đền ơn đáp nghĩa, thiện nguyện, sinh hoạt các câu lạc bộ văn nghệ, thể thao và duy trì tủ sách cộng đồng. Các nhóm Zalo và nền tảng số cũng được sử dụng để thông tin nhanh chóng, tiếp nhận phản ánh của cư dân kịp thời. Trong trường hợp này, công nghệ trở thành phương tiện hỗ trợ kết nối con người.

Điều quan trọng là các hoạt động phải giúp cư dân cảm thấy mình thực sự thuộc về cộng đồng. Khi cùng tham gia công việc chung, mọi người có cơ hội hiểu nhau hơn, từ đó việc chào hỏi, thăm hỏi và hỗ trợ nhau trở nên tự nhiên.

- Từ thực tiễn ở Tổ dân phố số 37 Mỹ Đình, theo bà, cần chú trọng những yếu tố nào ngay từ đầu để các khu đô thị, khu tái định cư mới dần hình thành cộng đồng dân cư gắn kết?

- Các khu dân cư mới càng cần được kết nối từ sớm, bởi người dân đến từ nhiều nơi, chưa có sự gắn bó và hiểu biết lẫn nhau. Không thể cho rằng cứ xây xong nhà, đưa người dân vào ở thì cộng đồng sẽ tự nhiên hình thành. Quan hệ cộng đồng cũng cần được vun đắp như những giá trị văn hóa khác.

Từ thực tế của chúng tôi, khi có tổ chức phù hợp đứng ra kết nối, người dân sẵn sàng tham gia và hướng tới những giá trị chung. Vì vậy, bên cạnh hạ tầng vật chất, cần quan tâm đến thiết chế văn hóa, không gian sinh hoạt chung, các hình thức tự quản và hoạt động thiết thực để cư dân có cơ hội gặp gỡ, giao lưu.

Những mô hình hiệu quả từ cơ sở cần được nghiên cứu, tạo điều kiện phát triển với sự đồng hành của chính quyền, Mặt trận và các đoàn thể. Tuy nhiên, đồng hành không có nghĩa là làm thay. Người dân phải là chủ thể, bởi chỉ khi nhận thấy việc gắn kết mang lại lợi ích thiết thực cho cuộc sống, họ mới chủ động tham gia và duy trì mô hình lâu dài.

Theo tôi, xây dựng cộng đồng không phải là phong trào ngắn hạn, mà là quá trình bền bỉ để những người xa lạ dần biết nhau, tin tưởng nhau và cùng có trách nhiệm với nơi mình sinh sống.

- Xin cảm ơn những chia sẻ của bà!