Phát huy giá trị lịch sử của tượng đài “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh” tại Hà Nội

Giữ mạch ký ức “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh”

Tượng đài “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh” tại khuôn viên di tích Quốc gia đền Bà Kiệu được xây dựng năm 1984, nhân kỷ niệm 30 năm Ngày Giải phóng Thủ đô. Tên gọi công trình được lấy từ câu nói trong thư Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi các chiến sĩ Trung đoàn Thủ đô, gắn với tinh thần chiến đấu kiên cường của quân và dân Hà Nội trong 60 ngày đêm mở đầu Toàn quốc kháng chiến mùa Đông năm 1946.

Sau 42 năm hiện diện bên hồ Hoàn Kiếm, công trình đã trở thành một phần ký ức của nhiều thế hệ người Hà Nội. Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi của không gian đô thị, yêu cầu chỉnh trang, tổ chức lại cảnh quan khu vực hồ Hoàn Kiếm, việc nghiên cứu phương án di chuyển tượng đài được đặt ra.

Trên cơ sở nghiên cứu, tham vấn ý kiến các cơ quan, đơn vị, chuyên gia và nhà khoa học, UBND thành phố Hà Nội đã chỉ đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với các đơn vị triển khai phương án di chuyển tượng đài đến một không gian phù hợp. Điểm đáng chú ý là phương án được xác định theo hướng di chuyển, bảo tồn nguyên trạng, không phải tháo dỡ hay xóa bỏ công trình.

Ngày 22-8, Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội cơ bản thống nhất chủ trương di chuyển Tượng đài “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh” ra ngoài khuôn viên di tích đền Bà Kiệu, phường Hoàn Kiếm, theo đề xuất của Đảng ủy UBND Thành phố tại Báo cáo số 783-BC/ĐU ngày 22-8-2026. Đồng thời, Ban Thường vụ Thành ủy giao Đảng ủy UBND Thành phố lãnh đạo UBND Thành phố nghiên cứu kỹ để có phương án triển khai phù hợp, bảo đảm không để xảy ra tình hình phức tạp.

Theo đó, việc di chuyển không thực hiện ngay, mà phải lựa chọn thời điểm phù hợp, sau khi thực hiện công bố thông tin quy hoạch khu vực Hồ Hoàn Kiếm và hoàn thiện cơ sở vật chất tại nơi đặt Tượng đài. Đối với địa điểm mới, Ban Thường vụ Thành ủy yêu cầu tiếp tục nghiên cứu các ý kiến đóng góp, bảo đảm nơi đặt Tượng đài tương xứng với giá trị lịch sử, văn hóa và ý nghĩa của công trình; có không gian trang nghiêm, thuận lợi cho nhân dân và du khách tham quan, tiếp cận.

Mục tiêu xuyên suốt là lựa chọn không gian phù hợp, phát huy tốt hơn giá trị giáo dục truyền thống và tôn vinh tinh thần “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh” - biểu tượng cho ý chí, khí phách của quân và dân Thủ đô trong những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến. Địa điểm mới và phương án cụ thể sẽ được nghiên cứu kỹ, báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định trước khi triển khai thực hiện.

Như vậy, quan điểm của thành phố là rõ ràng: Thống nhất về chủ trương di chuyển, nhưng việc thực hiện phải thận trọng, bài bản và chỉ tiến hành khi các điều kiện cần thiết đã được chuẩn bị đầy đủ. Việc lựa chọn vị trí mới không đơn thuần là thay đổi địa điểm đặt một công trình, mà phải hướng tới một không gian xứng tầm hơn để giá trị lịch sử, văn hóa và tinh thần “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh” tiếp tục được gìn giữ, tôn vinh và lan tỏa.

Từ thực tế nhiều năm gắn bó với công tác văn hóa của Thủ đô, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin Hà Nội, TS Nguyễn Viết Chức cho rằng, đây là một quyết định hợp lý. “Điều đáng ghi nhận là tượng đài không bị tháo dỡ mà được di chuyển không gian mới, phù hợp. Ở góc độ cảnh quan đô thị, việc di dời cũng góp phần trả lại không gian cổ kính, hài hòa hơn cho khu vực Hồ Gươm. Tuy nhiên, việc di chuyển tượng đài cần được nhìn trong tổng thể hệ thống các công trình, địa điểm ghi dấu tinh thần “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh” tại khu vực trung tâm Hà Nội.

Ba điểm nhấn cùng kể câu chuyện lịch sử

Hiện, trong không gian khu vực Hoàn Kiếm và phụ cận có ba điểm nhấn cùng gợi nhớ tinh thần chiến đấu của quân và dân Thủ đô trong 60 ngày đêm mở đầu Toàn quốc kháng chiến: Tượng đài tại đền Bà Kiệu, phù điêu “Hà Nội - Mùa Đông 1946” tại khu vực chợ Đồng Xuân và tượng đài “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh” tại Vườn hoa Vạn Xuân.

Phù điêu “Hà Nội - Mùa Đông 1946” do nhóm tác giả Công ty Mỹ thuật Trung ương thực hiện, cao 5,7m tính cả bệ, rộng 4,5m, nặng khoảng 7 tấn. Tác phẩm mô phỏng hình tượng người chiến sĩ quyết tử ôm bom ba càng trong tư thế sẵn sàng lao vào xe tăng địch, cùng hình ảnh người chiến sĩ tự vệ và thiếu nữ Hà Nội chiến đấu bảo vệ từng tấc đất của Thủ đô.

Công trình được đặt phía trước chợ Đồng Xuân - nơi diễn ra những trận chiến ác liệt của quân và dân Hà Nội trong những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến. Đây cũng là một trong những địa điểm tiêu biểu của 60 ngày đêm chiến đấu bảo vệ Thủ đô.

Năm 2005, nhân dịp kỷ niệm 995 năm Thăng Long - Hà Nội, thành phố dựng phù điêu “Hà Nội - Mùa Đông 1946” tại khu vực chợ Đồng Xuân nhằm tưởng nhớ những chiến sĩ, đồng bào đã hy sinh trong trận chiến bảo vệ Thủ đô và nhắc nhớ thế hệ hôm nay về những giờ phút lịch sử.

Trong khi đó, tượng đài “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh” tại Vườn hoa Vạn Xuân cũng là một công trình tiêu biểu khắc họa tinh thần chiến đấu của quân và dân Hà Nội.

Theo TS Nguyễn Viết Chức, trên địa bàn Hoàn Kiếm có rất nhiều địa điểm gắn với những dấu mốc lịch sử của Thăng Long - Hà Nội. Mỗi thước đất nơi đây đều chứa đựng những lớp trầm tích lịch sử. “Vấn đề không phải là đặt tượng ở đâu mới thể hiện được truyền thống, mà là lựa chọn vị trí phù hợp nhất để vừa tôn vinh giá trị lịch sử, vừa đáp ứng yêu cầu phát triển đô thị”, TS Nguyễn Viết Chức nói.

TS Nguyễn Viết Chức nhấn mạnh, không gian quanh Hồ Gươm cần được tổ chức theo hướng thông thoáng, phát huy giá trị cảnh quan của di tích quốc gia đặc biệt. Các công trình tưởng niệm cần được bố trí ở những vị trí phù hợp để tiếp tục phát huy giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục.

“

Thời điểm đặt Tượng đài "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh" tại khuôn viên đền Bà Kiệu" năm 1984 chưa có quy hoạch một cách hoàn chỉnh cho không gian của hồ Gươm. Và sau này, có tới ba địa điểm có nội dung về "Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh". Cùng với tượng đài tại khu vực đền Bà Kiệu, còn có bức phù điêu tại chợ Đồng Xuân, tượng đài ở vườn hoa Vạn Xuân. Như vậy, với một không gian không rộng lắm của phố cũ, phố cổ Hà Nội, có ba tượng đài cũng như phù điêu cùng một nội dung.

TS Nguyễn Văn Sơn, Chủ tịch Hội Sử học Hà Nội

Từng là những người lính từng đi qua chiến tranh, gắn bó với lịch sử và ký ức của Thủ đô, Đại tá Trịnh Thanh Phi (cộng tác viên dư luận xã hội phường Hoàn Kiếm) cho biết, việc thành phố nghiên cứu di chuyển Tượng đài “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh” tại khuôn viên đền Bà Kiệu trên cơ sở tham vấn ý kiến các cơ quan, đơn vị, chuyên gia, nhà khoa học là cần thiết. “Với vị trí hiện tại bộc lộ một số hạn chế về không gian và khả năng tôn vinh giá trị nghệ thuật của công trình. Tượng đài hiện áp sát đền Bà Kiệu. Những bức tường của đền đã cổ, rêu phong là đặc trưng của di tích. Phía sau lại có một số công trình cao tầng, nên khi đứng cách tượng khoảng 15-20m để chụp ảnh, toàn bộ khối tượng dễ bị chìm, làm mờ đường nét”, ông phân tích.

Theo ông, một công trình tượng đài cần có không gian đủ thoáng để làm nổi bật đường nét kiến trúc, mỹ thuật và giá trị biểu đạt để phát huy giá trị lịch sử. Những hạn chế về vị trí này thực tế đã được nhìn nhận từ khi công trình được dựng năm 1984.

Ông Trịnh Thanh Phi cũng cho rằng, trong một không gian không quá rộng của khu phố cũ, phố cổ Hà Nội, việc có ba công trình cùng thể hiện một nội dung lịch sử tương đồng cần được cân nhắc về mặt tổ chức không gian. Từ góc nhìn này, việc sắp xếp lại hệ thống các công trình tưởng niệm không có nghĩa làm giảm giá trị lịch sử, mà nhằm tạo nên một tổng thể có sự phân bố hợp lý, giúp mỗi công trình có không gian phát huy tốt hơn giá trị riêng.

Không để ký ức lịch sử bị “di dời”

Để bảo đảm tầm vóc của biểu tượng “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh”, đại tá Nguyễn Thụ (phường Tương Mai, Hà Nội) - cựu chiến sĩ Điện Biên Phủ cho rằng lời kêu gọi “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh” không chỉ là mệnh lệnh đúc kết tinh thần hy sinh vì độc lập, tự do của dân tộc trong thời đại Hồ Chí Minh mà còn phản chiếu hào khí quật cường của dân tộc qua hàng nghìn năm lịch sử.

Đại tá Nguyễn Thụ đồng tình với chủ trương di chuyển, nhưng cho rằng cần tiếp tục nghiên cứu vị trí mới sao cho tương xứng với ý nghĩa biểu tượng chung của toàn quân, toàn dân và dân tộc, thay vì chỉ được nhìn nhận như biểu tượng của một đơn vị.

Từ câu chuyện này, Đại tá Nguyễn Thụ đề xuất cần có kế hoạch tôn tạo, đánh giá tổng thể giá trị nội dung, hình thức nghệ thuật của công trình, đồng thời nghiên cứu xây dựng một quy hoạch tổng thể về hệ thống tượng đài, bảo tàng lịch sử.

“Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh” là một thông điệp vượt qua giới hạn của một địa điểm. Vì vậy, dù công trình được di chuyển khỏi đền Bà Kiệu, điều quan trọng nhất là phải bảo đảm ký ức lịch sử, ý nghĩa biểu tượng và giá trị tinh thần của tượng đài tiếp tục được lưu giữ trong đời sống đô thị.

Ở góc độ này, việc di chuyển không nên được nhìn đơn thuần là thay đổi vị trí một công trình, mà là cơ hội để Hà Nội tổ chức lại không gian ký ức, kết nối các điểm di sản và tạo nên một mạch kể lịch sử liền mạch hơn.