Phát huy giá trị di sản - tạo động lực phát triển Thủ đô văn hiến, hiện đại

Chuyển từ tư duy “giữ gìn di sản” sang “phát huy di sản”

Một trong những điểm nổi bật tại Chương IV về phát triển văn hóa - xã hội của Luật Thủ đô năm 2026 là các quy định cụ thể về cơ chế phát triển văn hóa, thể thao, du lịch, trong đó nhấn mạnh việc huy động nguồn lực để bảo vệ và phát triển các giá trị văn hóa của Thủ đô.

Theo Điều 15 của Luật, HĐND thành phố có thẩm quyền quy định chính sách khuyến khích, huy động nguồn lực xã hội hóa và sử dụng ngân sách nhà nước để bảo vệ, phát triển văn hóa, thể thao của Thủ đô; đồng thời có chính sách hỗ trợ cá nhân, tổ chức cải tạo, bảo vệ khu vực có giá trị văn hóa, lịch sử, công trình kiến trúc có giá trị.

Quy định này mở ra cơ chế quan trọng để Hà Nội huy động sự tham gia của toàn xã hội trong công tác bảo tồn di sản. Bởi thực tế cho thấy, với số lượng lớn di tích, không gian văn hóa, công trình kiến trúc có giá trị, nguồn lực từ ngân sách nhà nước không thể đáp ứng toàn bộ nhu cầu bảo tồn, tu bổ, phát huy giá trị.

Không chỉ dừng ở việc bảo vệ, Luật Thủ đô năm 2026 còn hướng tới việc phát triển các mô hình gắn văn hóa với kinh tế. HĐND thành phố được giao quy định về tổ chức, hoạt động, cơ chế quản lý, chính sách ưu đãi, hỗ trợ phát triển khu phát triển thương mại và văn hóa, trung tâm công nghiệp văn hóa, các loại hình tổ chức, thiết chế văn hóa khác. Đây là bước chuyển từ tư duy “giữ gìn di sản” sang “phát huy di sản”, coi văn hóa là nguồn lực nội sinh cho phát triển.

Một điểm mới quan trọng của Luật Thủ đô năm 2026 là tăng cường phân quyền cho chính quyền thành phố trong quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản.

Theo Điều 15, trên cơ sở yếu tố gốc cấu thành di tích và giá trị di tích, di sản trên địa bàn, UBND thành phố có thẩm quyền quy định yêu cầu, điều kiện, hồ sơ quản lý, biện pháp bảo vệ, bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích, cải tạo công trình kiến trúc có giá trị, trừ các di tích, di sản được UNESCO công nhận hoặc ghi danh.

Đồng thời, thành phố được quy định cơ chế hợp tác công - tư trong quản lý, khai thác, sử dụng công trình kiến trúc có giá trị; quyết định việc bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích quốc gia, di tích quốc gia đặc biệt sau khi tham vấn ý kiến của cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa ở Trung ương theo quy định.

Những quy định này giúp Hà Nội có thêm công cụ để xử lý linh hoạt các yêu cầu thực tiễn trong bảo tồn di sản, nhất là trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, khi nhiều không gian lịch sử, kiến trúc truyền thống cần được bảo vệ trong quá trình phát triển.

Để di sản trở thành "tài sản sống" của Thủ đô

Để triển khai các quy định này trong thực tế, vừa qua tại kỳ họp thứ tư HĐND thành phố đã thông qua một số nội dung, như: Nghị quyết quy định trình tự, thủ tục bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích quốc gia, di tích quốc gia đặc biệt trên địa bàn thành phố. Nghị quyết Quy định cơ chế, chính sách hỗ trợ tổ chức, cá nhân bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với di tích khu vực có giá trị văn hóa, lịch sử; công trình kiến trúc có giá trị trên địa bàn thành phố.

Các nghị quyết này đã cụ thể hóa quy định tại điểm a, khoản 1, Điều 15 và điểm c, khoản 2, Điều 15 Luật Thủ đô năm 2026 nhằm thực hiện các cơ chế đặc thù về lĩnh vực di sản văn hóa trên địa bàn thành phố. Đồng thời, đẩy mạnh phân cấp, ủy quyền và tăng cường tính chủ động của địa phương.

Thành phố cũng quy định cơ chế hỗ trợ bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản văn hóa; cơ chế khuyến khích tổ chức, cá nhân đầu tư, tài trợ, viện trợ, đồng hành trong hoạt động bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản văn hóa. Đặc biệt, thành phố sẽ tôn vinh, khen thưởng các tổ chức, cá nhân có thành tích hoặc đóng góp tiêu biểu cho hoạt động bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản văn hóa...

Các cơ chế, chính sách này nhằm bảo tồn, tôn tạo, phát huy các giá trị văn hóa, di sản trên địa bàn thành phố để thúc đẩy các di sản trở thành động lực phát triển mới.

Đại biểu HĐND thành phố Hà Nội Đỗ Vinh Quang (Tổ đại biểu số 30) bày tỏ, khi cơ chế, chính sách khuyến khích, hỗ trợ tổ chức, cá nhân cải tạo, bảo vệ khu vực có giá trị văn hóa, lịch sử đủ rõ ràng, thủ tục thuận lợi, quyền lợi và trách nhiệm minh bạch thì mới tạo được động lực mạnh mẽ để khu vực tư nhân chung tay cùng Nhà nước bảo tồn di sản.

Đại biểu cho rằng, việc khai thác di sản phục vụ phát triển văn hóa, du lịch cần được thực hiện hợp lý, có kiểm soát để không làm biến dạng giá trị gốc. Ngược lại, cũng cần tạo điều kiện để di sản có thêm sức sống mới, trở thành nguồn lực phát triển bền vững cho Thủ đô.