Nông thôn sáng tạo trong Thành phố sáng tạo

Những mô hình hợp tác mở đường cho sáng tạo

“Living Lab” (phòng thí nghiệm sống) giờ đây không còn là khái niệm xa lạ với các làng quê ngoại thành Hà Nội. Không còn tĩnh lặng, nông thôn Hà Nội đang dần trở thành những “điểm chạm” mới trên bản đồ sáng tạo của Thủ đô.

Điển hình là khu du lịch sinh thái Green Park (xã Phù Đổng), khoảng một năm nay đã dần mang diện mạo mới. Không chỉ là điểm vui chơi cuối tuần ở ngoại ô, nơi đây còn thường xuyên trở thành không gian trưng bày nghệ thuật của sinh viên Trường Đại học Mở Hà Nội và Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội. Mới đây, trưng bày nghệ thuật mang tên “Ẩn long tọa” của sinh viên Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội được tổ chức tại đây đã mở ra cách tiếp cận đầy cảm hứng giữa sáng tạo đương đại và di sản truyền thống. Lấy cảm hứng từ hình tượng rồng uốn lượn - biểu tượng linh thiêng trong văn hóa Việt, 16 sinh viên lớp DEEA06 đã thiết kế, thi công các tác phẩm từ gạch và gốm. Những khối hình mềm mại hòa mình vào cảnh quan ven sông Đuống đã tạo nên một không gian nghệ thuật gần gũi nhưng giàu tính biểu đạt.

KTS Nguyễn Thái Huyền, Phó Viện trưởng Viện Đào tạo và Hợp tác quốc tế, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội cho biết, đây là kết quả của sự hợp tác giữa nhà trường, địa phương và doanh nghiệp Phù Đổng Green Park, nhằm đổi mới hoạt động đào tạo, đồng thời tạo môi trường học tập, thử nghiệm và sáng tạo cho sinh viên.

Phó Chủ tịch UBND xã Phù Đổng Nguyễn Đình Quang chia sẻ, không gian trưng bày nằm bên dòng sông Đuống, kề cận đền Phù Đổng - nơi gắn với huyền tích Thánh Gióng - và chùa Kiến Sơ, di tích có lịch sử hàng nghìn năm. Đến đây, người xem không chỉ thưởng lãm các tác phẩm nghệ thuật mà còn được hòa mình vào chuỗi trải nghiệm đa dạng: Dâng hương tại di tích, tìm hiểu kiến trúc cổ, lắng nghe câu chuyện về một trong "Tứ bất tử" của dân tộc hay thưởng thức những món ăn đậm chất làng quê. Trong tương lai, nơi đây có thể trở thành một điểm dừng chân trên hành trình “Theo dấu chân Thánh Gióng - Về miền di sản Phù Đổng” mà địa phương đang xây dựng, qua đó phát huy các giá trị văn hóa, lịch sử và du lịch của xã Phù Đổng.

Thực tế, bức tranh nông thôn Hà Nội đang ngày càng khởi sắc theo hướng không chỉ tạo ra giá trị kinh tế mà còn thúc đẩy sáng tạo, nuôi dưỡng không gian văn hóa bản địa. Điển hình như các làng nghề Đào Thục, Bát Tràng đã triển khai những mô hình công nghiệp văn hóa phức hợp thông qua hợp tác với Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật - Đại học Quốc gia Hà Nội.

Cụ thể, tại làng nghề Đào Thục, du khách, công chúng và các nhà sáng tạo được trải nghiệm các hoạt động văn hóa dân gian của xã Thư Lâm như nghệ thuật tuồng Lương Quy, chèo Vân Hà, ca trù Lỗ Khê, trò diễn bắt chạch trong chum, vẽ con rối Đào Thục và trải nghiệm in thủ công... Tại làng gốm Bát Tràng, các hoạt động trải nghiệm làm gốm, tham quan đình, chùa cũng góp phần chuyển hóa di sản thành những sản phẩm du lịch giáo dục có giá trị, đáp ứng nhu cầu học tập, tham quan của học sinh Thủ đô và du khách.

Hà Nội được UNESCO công nhận là Thành phố sáng tạo năm 2019. Trên hành trình gìn giữ danh hiệu ấy, nhiều làng quê cũng đang trở thành một phần của hệ sinh thái sáng tạo thông qua những nỗ lực bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa. Làng Bắc Cầu, phường Bồ Đề là một ví dụ. Ngôi làng được mệnh danh là “làng nghệ thuật” không chỉ bởi sự hội tụ của đông đảo văn nghệ sĩ mà còn bởi một không gian văn hóa được chính cộng đồng cư dân kiến tạo, bồi đắp thông qua các tác phẩm tranh tường, đường hoa, sân chơi... Theo anh Nguyễn Tiến Mạnh (tổ 45, phường Bồ Đề) - hướng dẫn viên du lịch đã nhiều năm gắn bó với mảnh đất này, Bắc Cầu có vị thế đắc địa khi nằm giữa hai con sông, sở hữu cảnh quan sinh thái đặc sắc, tạo nên nét độc đáo "rừng trong phố".

Đặc biệt, thời gian gần đây, hàng loạt mô hình nghệ thuật công cộng do nghệ sĩ và người dân cùng xây dựng đã hình thành, thu hút đông đảo du khách trong nước và quốc tế đến tham quan. Đó là Anhclay Studio, nơi diễn ra các workshop về gốm hằng ngày; là thư viện tư nhân Từ Tâm miễn phí dành cho cư dân trong làng; là những sân chơi cộng đồng được người dân, doanh nghiệp xã hội Think Playgrounds và chính quyền cùng chung tay xây dựng, quản lý, vận hành. Các sân chơi này cũng trở thành không gian nghệ thuật công cộng thông qua nhiều sự kiện và workshop cuối tuần về chủ đề mỹ thuật, môi trường, giáo dục di sản...

Được biết, Đề án Làng nghệ thuật Bắc Cầu đã được nhóm nghệ sĩ và cộng đồng địa phương xây dựng, đăng ký tham gia Cuộc thi Thiết kế Không gian sáng tạo 2026 với chủ đề "Hà Nội: Đánh thức không gian đô thị" do Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội phát động. Theo chị Tú Anh, Founder của Anhclay Studio: “Chúng tôi tin rằng, nếu được kết nối bằng một tầm nhìn chung, những giá trị ấy có thể trở thành một mô hình không gian sáng tạo dựa trên di sản, nghệ thuật và cộng đồng, góp phần làm phong phú thêm bản đồ công nghiệp văn hóa của Thủ đô”.

Cộng đồng - hạt nhân của nông thôn sáng tạo

Thạc sĩ Nguyễn Ngọc Dũng, giảng viên chuyên ngành Du lịch, Học viện Nông nghiệp Việt Nam bày tỏ, những mô hình “nông thôn sáng tạo” ở Hà Nội đã cho thấy hiệu quả bước đầu của sự hợp tác giữa địa phương, nhà trường và doanh nghiệp. Đây là tín hiệu tích cực, phản ánh sự chuyển dịch từ tư duy “bảo tồn tĩnh” sang “bảo tồn động”, nơi di sản không chỉ được gìn giữ mà còn trở thành nguồn lực cho sáng tạo và phát triển.

Những ngôi làng như Phù Đổng, Bát Tràng hay Bắc Cầu cho thấy các không gian văn hóa mới trên nền tảng kế thừa truyền thống đang dần hình thành. Trong đó, người dân địa phương không chỉ là chủ thể sáng tạo, hưởng lợi trực tiếp từ các giá trị sáng tạo mà còn là nhân tố quan trọng bảo đảm tính bền vững của mô hình.

Tuy nhiên, ở giai đoạn hiện nay, nhiều chuyên gia cho rằng các mô hình này vẫn mang tính tự phát, thiếu một khung thể chế và chiến lược liên kết tổng thể. Sự kết nối giữa các điểm sáng tạo còn rời rạc; nguồn lực tài chính và cơ chế khuyến khích vẫn còn hạn chế...

Cũng theo Thạc sĩ Nguyễn Ngọc Dũng, để nông thôn trở thành một phần của hệ sinh thái sáng tạo của Thủ đô, cần tập trung vào một số định hướng trọng tâm. Trước hết, Thành phố cần xây dựng khung chính sách riêng cho các không gian sáng tạo nông thôn. Tiếp đó là quy hoạch mạng lưới các “làng sáng tạo” theo cụm, gắn với các hành lang di sản và tuyến du lịch văn hóa, từ đó hình thành chuỗi giá trị liên hoàn thay vì các điểm đơn lẻ. Đồng thời, cần đầu tư cho “hạ tầng mềm”, bao gồm đào tạo kỹ năng sáng tạo, quản trị văn hóa, truyền thông số cho người dân; phát huy vai trò chủ thể, trao quyền sáng tạo cho người dân, lấy cộng đồng làm trung tâm của quá trình phát triển. Đây là yếu tố then chốt để duy trì sức sống lâu dài, bền vững cho mô hình.

Nghị quyết số 19-NQ/TW về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 xác định, phát triển nông nghiệp, nông thôn phải gắn với việc bảo tồn và phát huy giá trị không gian văn hóa truyền thống. Nông thôn Việt Nam cần trở thành không gian sống xanh - sạch - đẹp - có đời sống văn hóa lành mạnh, phong phú, mang sắc thái riêng của từng vùng miền. Người nông dân được xác định là chủ thể trong việc gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa, biến không gian nông thôn thành nơi đáng sống, vừa phát triển kinh tế vừa bảo tồn bản sắc.

Có thể nói, nếu được định hình đúng hướng, “nông thôn sáng tạo” không chỉ góp phần tái cấu trúc không gian phát triển của Hà Nội mà còn mở ra một mô hình phát triển mới, nơi nông thôn không đứng ngoài mà trở thành một cực sáng tạo quan trọng của đô thị, đúng với tinh thần Nghị quyết số 19-NQ/TW đã đề ra.