Nông nghiệp an toàn, bền vững: “Chìa khóa” nâng cao giá trị nông sản

Từ nền sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, thiên về sản lượng và phụ thuộc nhiều vào vật tư đầu vào, ngành nông nghiệp đang từng bước dịch chuyển sang hướng an toàn, sinh thái, hữu cơ và bền vững, gắn chặt với bảo vệ môi trường và nâng cao giá trị gia tăng. Trên khắp các vùng miền, nhiều mô hình nông nghiệp an toàn, nông nghiệp tuần hoàn, ứng dụng công nghệ cao được hình thành và nhân rộng, góp phần tạo động lực mới cho quá trình tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng hiện đại, hiệu quả và thích ứng lâu dài.

Những mô hình nông nghiệp an toàn lan tỏa từ thực tiễn

Trong nhiều năm nay, nông nghiệp Việt Nam đạt những thành tựu quan trọng về sản lượng, góp phần bảo đảm an ninh lương thực quốc gia, đưa Việt Nam trở thành một trong những nước xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào mở rộng diện tích, khai thác tài nguyên, sử dụng nhiều phân bón, thuốc bảo vệ thực vật đã bộc lộ không ít hạn chế. Ô nhiễm môi trường, suy thoái đất đai, dư lượng hóa chất trong nông sản, tổn thất sau thu hoạch lớn... đang trở thành những “điểm nghẽn” của ngành. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi sang nông nghiệp an toàn, hữu cơ, tuần hoàn và phát thải thấp được xem là hướng đi tất yếu. Đây không chỉ là yêu cầu từ phía thị trường, đặc biệt là các thị trường khó tính như châu Âu, Mỹ, Nhật Bản... mà còn là đòi hỏi từ chính nội tại của ngành nông nghiệp nhằm phát triển bền vững trong dài hạn.

Gần đây, việc áp dụng các tiêu chuẩn sản xuất như VietGAP, GlobalGAP, hữu cơ cùng các mô hình nhà màng, nhà kính, thủy canh, chăn nuôi sinh học, nông nghiệp tuần hoàn... trở thành xu hướng chủ đạo tại nhiều địa phương. Các mô hình này giúp kiểm soát tốt hơn chất lượng nông sản, giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và phân bón hóa học, đồng thời bảo vệ môi trường sinh thái và sức khỏe người tiêu dùng.

Tại Hà Nội, nhiều hợp tác xã và hộ nông dân mạnh dạn đầu tư vào nông nghiệp sạch, nông nghiệp tuần hoàn. Hợp tác xã nông nghiệp Xứ Đoài (xã Hưng Đạo) là ví dụ tiêu biểu. Với diện tích khoảng 2ha trồng nho hạ đen, Hợp tác xã áp dụng nghiêm ngặt quy trình chăm sóc đúng kỹ thuật, ưu tiên sử dụng phân vi sinh, phân bón lá sinh học, hạn chế tối đa hóa chất độc hại.

Không dừng lại ở sản xuất nông sản an toàn, Giám đốc Hợp tác xã nông nghiệp Xứ Đoài (xã Hưng Đạo) Vương Đắc Lộc cho biết, đơn vị còn phát triển mô hình nông nghiệp tuần hoàn khi tận dụng nguồn bã dong thải ra từ làng nghề truyền thống, vốn là nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng để ủ phân hữu cơ nuôi giun quế. Vòng tuần hoàn khép kín này vừa góp phần xử lý chất thải, cải thiện môi trường, vừa tạo ra nguồn dinh dưỡng sạch cho cây trồng, giảm chi phí sản xuất và nâng cao hiệu quả kinh tế.

Trong lĩnh vực chăn nuôi, mô hình gà vi sinh của Hợp tác xã gà vi sinh Thu Thoan (xã Kim Anh) cho thấy hiệu quả rõ nét của hướng đi an toàn, bền vững. Theo Giám đốc Hợp tác xã gà vi sinh Thu Thoan (xã Kim Anh) Nguyễn Thị Thu Thoan, trên diện tích hơn 1ha, hợp tác xã nuôi khoảng 4.000 con gà thả vườn tự nhiên, áp dụng phương pháp chăn nuôi sinh học, hạn chế kháng sinh, chú trọng vệ sinh chuồng trại. Nhờ đó, sản phẩm gà có chất lượng thịt thơm, săn chắc, được người tiêu dùng tin tưởng lựa chọn. Mỗi năm, Hợp tác xã cung ứng ra thị trường hơn 10.000 con gà, doanh thu đạt trên 2 tỷ đồng nhưng vẫn chưa đủ đáp ứng nhu cầu.

Không riêng Hà Nội, tại nhiều địa phương trên cả nước, từ Đồng bằng sông Cửu Long, Tây Nguyên đến miền núi phía Bắc và duyên hải miền Trung, hàng nghìn mô hình nông nghiệp sạch, hữu cơ, tuần hoàn đã hình thành. Các vùng chuyên canh lúa chất lượng cao, cây ăn quả, cà phê, hồ tiêu, chè, chăn nuôi gia súc, gia cầm an toàn sinh học... đang từng bước làm thay đổi diện mạo nền nông nghiệp truyền thống.

Để tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi, Chính phủ và các bộ, ngành, địa phương đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách quan trọng thúc đẩy phát triển nông nghiệp an toàn, hữu cơ và tuần hoàn. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến năm 2025, diện tích sản xuất hữu cơ của cả nước đạt hơn 174.000ha, tăng 47% so với năm 2016, chiếm khoảng 1,4% tổng diện tích đất nông nghiệp. Hiện nay, 34/34 tỉnh, thành phố đều đã có hoạt động sản xuất hoặc chuyển đổi sang sản xuất hữu cơ; trên 60% địa phương ban hành kế hoạch, đề án hỗ trợ phát triển nông nghiệp hữu cơ. Cùng với đó, hơn 2.500 chuỗi giá trị nông sản an toàn đã được thiết lập và duy trì, với sự tham gia của nhiều doanh nghiệp lớn như Dabaco, Ba Huân, Saigon Co.op, San Hà... Hệ thống chế biến, bảo quản, logistics lạnh, truy xuất nguồn gốc bằng mã QR code, chữ ký điện tử từng bước được hoàn thiện, giúp nông sản Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.

Hướng tới nền nông nghiệp hiện đại, trách nhiệm và bền vững

Dù đạt nhiều kết quả tích cực, song nông nghiệp an toàn vẫn đối mặt với không ít thách thức như chi phí đầu tư cao, quy mô sản xuất nhỏ lẻ, liên kết chuỗi chưa bền chặt, năng lực quản trị của hợp tác xã còn hạn chế. Để nông nghiệp an toàn thực sự trở thành động lực nâng cao giá trị và vị thế nông sản Việt Nam, theo các chuyên gia trong lĩnh vực nông nghiệp, các bộ, ngành tham mưu Chính phủ: Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ sản xuất nông nghiệp an toàn theo hướng dài hạn, ổn định, tập trung vào tín dụng xanh, đất đai, bảo hiểm nông nghiệp và chuyển đổi số. Việc hỗ trợ không chỉ dừng ở khâu sản xuất mà cần mở rộng sang chế biến, bảo quản, xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường.

Việc tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị cần được xác định là giải pháp then chốt, thúc đẩy liên kết chặt chẽ giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp, lấy hợp tác xã kiểu mới làm hạt nhân kết nối. Khi chuỗi giá trị được hình thành và vận hành hiệu quả, lợi ích kinh tế sẽ được phân bổ hài hòa, nông dân yên tâm sản xuất, doanh nghiệp chủ động nguồn cung, người tiêu dùng được sử dụng sản phẩm an toàn, chất lượng. Cùng với đó, cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong nông nghiệp. Công nghệ sinh học, tưới tiết kiệm, cảm biến môi trường, truy xuất nguồn gốc số, thương mại điện tử... cũng cần được ứng dụng rộng rãi để nâng cao hiệu quả sản xuất, giảm chi phí và minh bạch thông tin sản phẩm.

Bên cạnh đó, cần tăng cường công tác đào tạo, tập huấn nhằm nâng cao nhận thức và năng lực của người sản xuất về quy trình nông nghiệp an toàn, hữu cơ, tuần hoàn. Truyền thông đóng vai trò quan trọng trong việc thay đổi thói quen sản xuất và tiêu dùng, tạo sự đồng thuận xã hội đối với nông sản an toàn.

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung, giảm phát thải khí nhà kính trong nông nghiệp đang được chú trọng thông qua các giải pháp cụ thể. Trong trồng trọt, quy trình “1 phải 5 giảm”, tưới ngập khô xen kẽ nhằm giảm phát thải khí metan được khuyến khích áp dụng. Trong chăn nuôi, việc sử dụng hầm biogas, chế phẩm vi sinh xử lý chất thải, điều chỉnh khẩu phần ăn nhằm giảm phát thải nitơ ngày càng phổ biến. Lâm nghiệp được định hướng phát triển rừng gỗ lớn, cấp chứng chỉ quốc tế, gắn bảo tồn đa dạng sinh học với sinh kế bền vững cho người dân.

Như vậy, việc lan tỏa nông nghiệp an toàn, bền vững không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành nông nghiệp và môi trường mà là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp và người dân. Khi tư duy sản xuất thay đổi, cách làm khoa học hơn, tôn trọng tự nhiên hơn, nông nghiệp Việt Nam sẽ có nền tảng vững chắc để phát triển xanh hơn, bền vững hơn và vươn xa hơn trên thị trường toàn cầu.