Nón lá Vĩnh Thịnh: Giữ nghề trăm năm, mở hướng sinh kế mới

Những người giữ nghề qua năm tháng

Ở Vĩnh Thịnh, nghề làm nón không đơn thuần là một công việc kiếm sống mà đã trở thành một phần ký ức của nhiều thế hệ.

Năm nay 68 tuổi, bà Nguyễn Thị Quyết đã có hơn 60 năm gắn bó với nghề. Bắt đầu làm nón từ khi 6 tuổi, bà được truyền nghề từ những người đi trước trong gia đình. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, đôi tay người thợ vẫn quen với từng công đoạn, từ chuẩn bị nguyên liệu, tạo dáng sản phẩm đến hoàn thiện chiếc nón.

Theo bà Quyết, nghề làm nón ở Vĩnh Thịnh đã có nhiều thay đổi. Trước đây, nón thường có kích thước lớn, khoảng 16 vòng; ngày nay sản phẩm nhỏ gọn hơn, phổ biến từ 10 - 12 vòng. Bên cạnh nón truyền thống, người dân còn làm nhiều loại nón trang trí (7 - 8 vòng) theo yêu cầu, phục vụ các sự kiện, làm quà lưu niệm hoặc đáp ứng những nhu cầu riêng của khách hàng.

Mỗi ngày, bà Quyết có thể hoàn thành khoảng 4 chiếc nón loại lớn hoặc 7-8 chiếc nón loại nhỏ. Nón lớn bán khoảng 35.000-40.000 đồng/chiếc, trong khi nón nhỏ có giá khoảng 12.000 - 15.000 đồng/chiếc.

“Làm nón là công việc có thể tranh thủ lúc rảnh, nhiều lứa tuổi đều có thể làm được”, bà Quyết chia sẻ. Theo bà, dù nghề hiện nay không còn mang lại mức lãi như trước đây, nhưng vẫn là công việc thường xuyên, giúp người dân có thêm thu nhập ngay tại quê hương.

Không riêng gì bà Quyết, bà Nguyễn Thị Lan, 67 tuổi cũng gắn bó với nghề làm nón từ khi còn nhỏ. Sau khi các con trưởng thành, gia đình bà Lan chỉ còn hai ông bà làm nghề truyền thống này. Mỗi ngày, hai vợ chồng bà Lan làm khoảng 6 chiếc nón.

Theo bà Lan, nghề làm nón hiện nay về cơ bản vẫn giữ những công đoạn truyền thống, nhưng thị trường đã có nhiều thay đổi. Nếu như trước đây, việc tiêu thụ sản phẩm khó khăn hơn thì nay nón lá có thêm nhiều công dụng, thị trường cũng rộng mở hơn. Không chỉ dùng để che nắng, che mưa, nón lá còn được làm để trang trí, làm quà lưu niệm, phục vụ lễ hội, sự kiện văn hóa và nhiều hoạt động khác.

“Người làm nón sản xuất ra hàng hóa gần như không lo ế như trước, bởi hiện nay nón lá có thể được sử dụng trong nhiều không gian, từ đời sống đến các lễ hội, sự kiện văn hóa”, bà Lan cho biết.

Mặc dù đều đã ở tuổi 73, nhưng vợ chồng ông Nguyễn Đăng Giáp và bà Nguyễn Thị Vĩnh vẫn ngày ngày ngồi đan nón. Theo ông Giáp, nghề làm nón trước đây ở Vĩnh Thịnh từng được tổ chức theo mô hình hợp tác xã. Khi đó, hợp tác xã có người lo nhập nguyên liệu, tổ chức sản xuất và tìm đầu ra cho sản phẩm. Sau khi mô hình này không còn, người dân đã chủ động hơn trong việc mua nguyên liệu và tiêu thụ sản phẩm.

Từ chỗ có người lo đầu vào, đầu ra, những người thợ hiện nay đã chủ động tìm kiếm thị trường. Sự thay đổi đó vừa tạo thêm áp lực, vừa đặt ra yêu cầu để nghề truyền thống thích ứng với phương thức sản xuất, kinh doanh hiện đại.

Khi chiếc nón bước vào thị trường mới

Hiện toàn thôn Vĩnh Thịnh có gần 600 hộ còn duy trì nghề làm nón. Quy mô sản xuất mỗi hộ khác nhau, tùy số lao động và điều kiện gia đình. Những hộ làm nhỏ hoặc tranh thủ thời gian nông nhàn có thể sản xuất khoảng 10-20 chiếc/ngày, trong khi tổng sản lượng toàn làng nghề ước đạt hàng trăm nghìn chiếc mỗi năm.

Thu nhập từ nghề phụ thuộc vào sản lượng, mẫu mã và đầu ra. Bình quân mỗi lao động có thể đạt khoảng 3-6 triệu đồng/tháng. Mức thu nhập chưa thật sự cao, song nghề này vẫn có ý nghĩa quan trọng bởi tạo việc làm tại chỗ, phù hợp với phụ nữ, người lớn tuổi và những người có thể tranh thủ thời gian nhàn rỗi.

Đáng chú ý, thị trường của nón lá Vĩnh Thịnh đang có những chuyển biến tích cực. Từ chỗ chủ yếu tiêu thụ qua thương lái, chợ truyền thống và các đầu mối thu gom, một số hộ đã bắt đầu tiếp cận mạng xã hội, thương mại điện tử để giới thiệu và bán sản phẩm.

Sự thay đổi về nhu cầu cũng kéo theo sự đa dạng hóa sản phẩm. Bên cạnh nón lá truyền thống, người dân làm thêm các loại nón với kích thước khác nhau, nón trang trí, sản phẩm phục vụ quà tặng, lưu niệm và các sự kiện.

Những thay đổi ấy cho thấy, để một nghề truyền thống tồn tại và phát triển, giữ nguyên cách làm cũ là chưa đủ. Người làm nghề cần có thêm kiến thức về thị trường, thương hiệu, quảng bá sản phẩm và phương thức bán hàng mới.

Từ yêu cầu đó, Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Ngọc Hồi phối hợp với một công ty triển khai dự án hỗ trợ phát triển làng nghề nón lá Vĩnh Thịnh từ tháng 10-2025. Dự án hướng tới nâng cao năng lực sản xuất, kinh doanh cho các hộ làm nghề, đặc biệt là phụ nữ; hỗ trợ xây dựng thương hiệu, cải tiến mẫu mã, nâng cao chất lượng sản phẩm, đồng thời trang bị kỹ năng tiếp thị, bán hàng trên nền tảng số và kết nối thị trường tiêu thụ.

Trong quá trình triển khai, các thành viên tham gia được tiếp cận nhiều nội dung như quản lý sản xuất, marketing, chuyển đổi số, xây dựng hình ảnh sản phẩm, kết nối tiêu thụ và quảng bá thương hiệu làng nghề. Các kênh bán hàng trên những nền tảng như TikTok, Shopee cũng được xây dựng, tạo thêm phương thức đưa sản phẩm đến gần hơn với người tiêu dùng.

Theo bà Phạm Thị Bích Thủy, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Ngọc Hồi, việc hỗ trợ làng nghề cần hướng tới đồng thời hai mục tiêu: Bảo tồn giá trị truyền thống và tạo thêm giá trị kinh tế cho người làm nghề. Thông qua dự án, Hội mong muốn giúp các hộ sản xuất, nhất là phụ nữ, nâng cao kỹ năng kinh doanh, tiếp cận phương thức bán hàng hiện đại, mở rộng thị trường và từng bước xây dựng thương hiệu nón lá Vĩnh Thịnh.

Từ góc độ người làm nghề, những thay đổi ấy đang mở ra thêm cơ hội. Người dân không chỉ tập trung làm ra sản phẩm mà từng bước tham gia vào thị trường bán hàng, từ đó nắm bắt được tâm lý, nhu cầu để từng bước tiếp cận nhiều khách hàng hơn.

Thời gian tới, làng nghề nón lá Vĩnh Thịnh sẽ tiếp tục hướng tới việc nâng cao chất lượng, đa dạng hóa mẫu mã, phát triển thương hiệu, mở rộng thị trường trong nước và từng bước hướng tới thị trường quốc tế. Cùng với đó là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quảng bá, giới thiệu và tiêu thụ sản phẩm.

Hơn 100 năm qua, nghề làm nón lá Vĩnh Thịnh đã được duy trì bằng đôi bàn tay khéo léo của những người thợ. Chặng đường phía trước đòi hỏi thêm những phương thức mới để làng nghề truyền thống có thể sống cùng thời đại. Khi giá trị văn hóa được đặt song hành với giá trị kinh tế và sinh kế, chiếc nón lá Vĩnh Thịnh không chỉ được giữ lại như một phần ký ức của làng quê, mà còn có cơ hội trở thành một sản phẩm mang giá trị mới trên thị trường.