Những phát hiện mới về khảo cổ học: Đóng góp cho nghiên cứu lịch sử, văn hóa dân tộc

Bổ sung chứng cứ, làm rõ các chặng đường lịch sử

Hội thảo thông báo khảo cổ học toàn quốc là diễn đàn khoa học thường niên quan trọng của ngành khảo cổ học Việt Nam, quy tụ các nhà khoa học, chuyên gia, nhà nghiên cứu, nhà quản lý văn hóa, di sản từ các viện nghiên cứu, trường đại học, bảo tàng và cơ quan quản lý ở trung ương, địa phương. Đây là dịp công bố những kết quả nghiên cứu mới, trao đổi học thuật, kiểm chứng nhận định và xác định những vấn đề cần tiếp tục làm sáng tỏ.

Tại hội thảo, GS.TS Lê Văn Lợi, Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã nhấn mạnh vai trò của khảo cổ học trong nghiên cứu lịch sử, văn hóa dân tộc và nhận diện những giá trị di sản được hình thành, tích lũy qua các thời kỳ lịch sử. Những tư liệu khảo cổ học thu thập được từ hoạt động điều tra, thám sát, khai quật và nghiên cứu chuyên sâu không chỉ góp phần bổ sung nhận thức về quá khứ mà còn cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Việt Nam.

Báo cáo tổng hợp hoạt động khảo cổ học năm qua cho thấy phạm vi nghiên cứu tiếp tục được mở rộng, bao quát nhiều thời kỳ và loại hình di sản. Danh mục gửi tới hội thảo gồm 396 bài viết, phản ánh sự tham gia của đông đảo đơn vị nghiên cứu, bảo tàng, cơ quan quản lý di sản, các nhà khoa học và cộng tác viên trong nước, cùng những nhóm hợp tác quốc tế. Bên cạnh việc thông báo di tích, di vật mới, nhiều nghiên cứu đi sâu phân tích niên đại, vật liệu, kỹ thuật chế tác, di cốt người và động vật, phấn hoa, cũng như ứng dụng công nghệ số trong quản lý và xử lý tư liệu.

Ở lĩnh vực khảo cổ học tiền sử, các hoạt động tại Ngòi Nhù (Lào Cai), mái đá Bó Khe (Lạng Sơn), mái đá Đồng Vành (Thanh Hóa), cùng nhiều địa điểm tại Quảng Ninh, Hải Phòng, Ninh Bình, Nghệ An, Gia Lai, Đắk Lắk và các địa phương phía Nam tiếp tục bổ sung tư liệu về lịch sử cư trú, kỹ thuật chế tác công cụ và khả năng thích ứng của con người với môi trường tự nhiên.

Với khảo cổ học sơ sử và nghiên cứu nhà nước sớm, các địa điểm Gò Nần, Cù Lao Rùa, Cổ Loa, Vườn Chuối cùng những phát hiện về trống đồng, thạp đồng, đồ đồng, đồ đá, gốm và trang sức cung cấp thêm chứng cứ về không gian cư trú, tổ chức xã hội, kỹ thuật sản xuất và giao lưu giữa các cộng đồng.

Một trong những kết quả đáng chú ý của khảo cổ học lịch sử là cuộc khai quật năm 2026 tại khu vực Chính điện Kính Thiên, với diện tích 910m². Tại mộ Chạp Khê (Quảng Ninh), cuộc khai quật thu được 2.673 tiêu bản thuộc nhiều nhóm chất liệu, bổ sung tư liệu về kiến trúc mộ táng và kỹ thuật xây dựng cổ.

Trong khi đó, tại trạm Nam Chơn (Đà Nẵng), 904 hiện vật cùng dấu tích kè đá, hào, đường đi và kiến trúc trung tâm góp phần làm rõ đặc điểm tổ chức không gian phòng thủ… Khảo cổ học Champa - Óc Eo tiếp tục ghi nhận các nghiên cứu tại Óc Eo - Ba Thê, Gò Tư Trâm, thành Châu Sa, Mỹ Sơn và những địa điểm liên quan…

Ở lĩnh vực khảo cổ học dưới nước, các hoạt động khảo sát tại Châu Thuận Biển (Quảng Ngãi), khai quật di tích cọc gỗ tại hồ phía bắc đền Kiếp Bạc, nghiên cứu thuyền cổ Hà Mãn (Bắc Ninh) và di vật từ vùng biển Cù Lao Chàm tiếp tục bổ sung những hướng tiếp cận về lịch sử giao thương, kỹ thuật hàng hải và sự kết nối giữa các cộng đồng qua đường sông, đường biển…

Gắn bảo tồn với phát huy giá trị di sản

Tiến sĩ Hà Văn Cẩn, Viện trưởng Viện Khảo cổ học khẳng định, qua các tham luận được trình bày và công bố, hội thảo đã góp phần quan trọng vào quá trình nhận thức lịch sử, văn hóa dân tộc, đồng thời tạo dựng một không gian học thuật để thế hệ các nhà khảo cổ học gặp gỡ, trao đổi và tiếp nối truyền thống nghiên cứu.

Theo Tiến sĩ Hà Văn Cẩn, trong giai đoạn hiện nay, khảo cổ học đứng trước cơ hội lớn để phát triển mạnh mẽ hơn nhờ sự kết hợp giữa nghiên cứu cơ bản, công nghệ mới và nghiên cứu liên ngành. Nhưng cơ hội đó cũng đặt ra trách nhiệm lớn hơn đối với mỗi nhà khảo cổ học. Trách nhiệm trước hết là đối với tính trung thực và khách quan của tư liệu.

“Một hiện vật chỉ có giá trị khoa học đầy đủ khi chúng ta biết rõ nó được tìm thấy ở đâu, trong lớp đất nào, cùng với những hiện vật nào và trong bối cảnh nào. Trách nhiệm tiếp theo là đối với việc bảo tồn tư liệu cho các thế hệ sau. Không phải tất cả giá trị của một di tích đều có thể được nhìn thấy ngay trong thời điểm khai quật. Có những câu hỏi mà chúng ta hôm nay chưa thể trả lời, nhưng các thế hệ sau, với những phương pháp nghiên cứu mới, có thể tìm được câu trả lời”, Tiến sĩ Hà Văn Cẩn nhấn mạnh và cho rằng, những kết quả nghiên cứu cần được chuyển hóa thành tri thức, thành giá trị giáo dục, giá trị văn hóa và nguồn lực phục vụ phát triển bền vững.

Về những yêu cầu đặt ra đối với khảo cổ học trong giai đoạn hiện nay, GS.TS Lê Văn Lợi cho rằng cần tiếp tục mở rộng điều tra, nghiên cứu tại những vùng, thời kỳ và lĩnh vực còn thiếu tư liệu; nâng cao chất lượng khai quật và nghiên cứu sau khai quật, chú trọng phân tích chuyên sâu, nghiên cứu liên ngành và ứng dụng các thành tựu khoa học, công nghệ. Cùng với đó, việc xây dựng, chuẩn hóa hệ thống tư liệu và từng bước hình thành cơ sở dữ liệu khảo cổ học có giá trị lâu dài cần được đẩy mạnh, tạo nguồn tham khảo phục vụ nhiều thế hệ nghiên cứu.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là tăng cường công bố, phổ biến kết quả nghiên cứu, đưa tri thức khảo cổ học đến gần hơn với công chúng, trở thành một phần của hiểu biết xã hội về lịch sử, văn hóa dân tộc.

Đặc biệt, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản cần được chú trọng ngay từ quá trình nghiên cứu. Di tích không được bảo vệ có nguy cơ mai một; di vật thiếu sự nghiên cứu, bảo quản phù hợp sẽ khó phát huy đầy đủ giá trị; kết quả khoa học không được công bố, chia sẻ cũng khó trở thành nguồn tri thức chung. Do đó, nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản cần được xem là những khâu gắn kết chặt chẽ trong một quá trình thống nhất.

Trên cơ sở đó, những phát hiện trong năm 2025-2026 cần tiếp tục được nghiên cứu, kiểm chứng và kết nối, từng bước hình thành hệ thống tri thức có giá trị lâu dài, góp phần làm sáng rõ lịch sử Việt Nam trong mối quan hệ với khu vực và thế giới.