Những người phụ nữ “giữ lửa” làng nghề trong thời đại số

Mở hướng đi mới cho làng nghề

Tại làng lụa Phùng Xá, xã Hồng Sơn, Hà Nội, nghệ nhân Phan Thị Thuận (sinh năm 1954) dành trọn tâm huyết gìn giữ và phát triển nghề dệt truyền thống. Sinh ra trong gia đình có bốn đời làm nghề, từ năm 6 tuổi, bà đã được cha mẹ truyền dạy các công đoạn từ hái dâu, nuôi tằm đến ươm tơ, dệt vải.

Trước sức ép cạnh tranh của lụa công nghiệp, khi nhiều người rời bỏ khung cửi, bà Thuận kiên trì tìm hướng đi mới cho làng nghề. Theo bà Phan Thị Thuận, muốn nghề truyền thống tồn tại, người thợ không chỉ giữ kỹ thuật cha ông mà còn phải đổi mới sản phẩm, đáp ứng nhu cầu thị trường. Từ cải tiến mẫu mã đến nghiên cứu chất liệu mới, bà từng bước đưa lụa Phùng Xá vượt khỏi phạm vi làng nghề, tiếp cận thị trường trong nước và quốc tế.

Dấu ấn nổi bật là sản phẩm lụa tơ sen do bà nghiên cứu, phát triển, đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ trong từng công đoạn. Năm 2019, khăn lụa tơ sen của bà được lựa chọn làm quà tặng tại Hội nghị thượng đỉnh G20 ở Nhật Bản, góp phần quảng bá nghề thủ công và sức sáng tạo của người Việt Nam. Bên cạnh nhiều danh hiệu, giải thưởng, trong đó có danh hiệu Công dân ưu tú Thủ đô, bà Phan Thị Thuận còn tích cực truyền nghề, tạo việc làm cho người dân địa phương.

Cũng trên hành trình giữ tinh hoa nghề truyền thống, chủ động tạo sinh kế, lan tỏa giá trị nghề tới cộng đồng, tại xã Thượng Phúc, nghệ nhân Hoàng Thị Khương mỗi ngày bền bỉ gìn giữ nghề thêu tay Quất Động và hỗ trợ người khuyết tật học nghề, tìm kiếm việc làm.

Là người khuyết tật, đồng thời thuộc thế hệ thứ tư trong gia đình nối nghiệp thêu, bà Hoàng Thị Khương thấu hiểu những khó khăn của người lao động yếu thế khi tìm kiếm sinh kế.

Theo bà Khương, nghề thêu Quất Động nổi bật bởi kỹ thuật tinh xảo, sự điêu luyện và bề dày truyền thống. Bởi vậy, bên cạnh việc rèn giũa tay nghề, bà dành nhiều tâm sức kết nối, hỗ trợ người khuyết tật, thường xuyên thăm hỏi, động viên những hoàn cảnh khó khăn, giúp họ thêm tự tin và nghị lực vươn lên.

Đưa nghề lên môi trường số

Với tư duy kết hợp nghề truyền thống cùng công nghệ số và nhạy bén với nhu cầu thị trường, nghệ nhân Tạ Thu Hương tại làng nghề nón Chuông, xã Thanh Oai đã chủ động ứng dụng các nền tảng trực tuyến vào quảng bá, kinh doanh và phát triển du lịch trải nghiệm. Cách làm này không chỉ mở rộng đầu ra cho sản phẩm mà còn góp phần tìm hướng đi mới trong bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa làng nghề.

Năm 2023, bà Hương thành lập Hợp tác xã Mây tre nón lá Thu Hương với mong muốn gìn giữ nghề truyền thống. Bên cạnh duy trì sản xuất, bà tích cực tham gia các khóa đào tạo kỹ năng số, tìm hiểu cách bán hàng trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và xây dựng thương hiệu trực tuyến. Năm 2024, sản phẩm nón lá của hợp tác xã được công nhận OCOP 4 sao.

Đáng chú ý, thay vì chỉ chờ khách hàng tìm đến, hợp tác xã chủ động giới thiệu sản phẩm qua Facebook, TikTok, Zalo và các nền tảng trực tuyến. Những video về quy trình làm nón, hình ảnh người thợ thủ công và câu chuyện làng nghề giúp khách hàng hiểu hơn về giá trị của sản phẩm, đồng thời tạo thêm cơ hội kết nối giữa nghệ nhân với người tiêu dùng.

Từ quảng bá sản phẩm, bà Hương tiếp tục mở rộng hướng đi bằng cách kết hợp môi trường số với du lịch trải nghiệm. Cơ sở sản xuất được cải tạo thành điểm tham quan, chụp ảnh và trải nghiệm làm nón; các kênh trực tuyến trở thành cầu nối đưa du khách đến với làng nghề. Theo bà, đây là cách vừa quảng bá sản phẩm, vừa tạo thêm nguồn thu từ du lịch, góp phần phát triển kinh tế địa phương.

Câu chuyện của nghệ nhân Tạ Thu Hương cho thấy, để nghề truyền thống có thể tồn tại và phát triển, người làm nghề cần chủ động đổi mới phương thức kinh doanh, nắm bắt nhu cầu thị trường và tận dụng công nghệ để gia tăng giá trị sản phẩm.

Tuy nhiên, không phải cơ sở sản xuất nào cũng có đủ điều kiện về kiến thức, kỹ năng và nguồn lực để thực hiện quá trình chuyển đổi này. Vì vậy, bên cạnh nỗ lực của mỗi cá nhân, sự đồng hành từ các chính sách hỗ trợ khởi nghiệp có ý nghĩa quan trọng, nhất là với những mô hình kinh tế do phụ nữ làm chủ.

Được biết, nhằm tạo điều kiện để phụ nữ phát huy năng lực, phát triển các mô hình kinh tế và mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường, Hà Nội đã ban hành Kế hoạch thực hiện Đề án “Hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp giai đoạn 2026-2035” theo Quyết định số 2415/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Kế hoạch tập trung nâng cao năng lực quản trị, thúc đẩy khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, hỗ trợ phụ nữ thành lập và điều hành doanh nghiệp, hợp tác xã, tổ hợp tác, hộ kinh doanh. Trong bối cảnh chuyển đổi số và chuyển đổi xanh ngày càng tác động sâu rộng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh, việc trang bị kiến thức, kỹ năng và tạo điều kiện để phụ nữ tiếp cận các nguồn lực được xác định là những yếu tố quan trọng để các mô hình phát triển bền vững.

Cùng với đó, Hà Nội chú trọng kết nối phụ nữ khởi nghiệp với cơ quan quản lý, chuyên gia, nhà đầu tư, tổ chức tín dụng và cộng đồng doanh nghiệp; đẩy mạnh xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm, mở rộng mạng lưới phân phối trong và ngoài nước…

Từ thực tiễn có thể thấy, phát triển kinh tế gắn với bảo tồn nghề truyền thống đòi hỏi sự kết hợp giữa nội lực của người làm nghề và những điều kiện hỗ trợ phù hợp. Khi kinh nghiệm sản xuất được kết nối với công nghệ số, tư duy thị trường và cơ hội xúc tiến thương mại, phụ nữ không chỉ có thêm điều kiện phát triển kinh tế mà còn góp phần gìn giữ, lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống của Thủ đô.