Nhóm học sinh Hà Nội đưa chữ Nôm Tày lên bàn phím, mang di sản văn hóa ra sân chơi quốc tế

Nhóm vinh dự đại diện Việt Nam tham dự cuộc thi First Lego League khu vực châu Á - Thái Bình Dương năm 2026 diễn ra tại Sydney (Australia).

Đưa chữ Nôm Tày vào không gian số

Xuất phát từ mong muốn góp phần gìn giữ một loại chữ viết đang đứng trước nguy cơ mai một, nhóm học sinh gồm: Hà Tuấn Kiệt, Nguyễn Trương Trí Anh, Phạm Minh Phúc, Nguyễn Bảo Lâm, Nguyễn Kim Khôi, Trần Khải Ngọc, Lê Dạ Minh Châu, Zhang Hang Rui, Nguyễn Minh Hoàng (lớp 8, lớp 9 Trường Wellspring Hà Nội) đã phát triển thành công bộ gõ chữ Nôm Tày trên máy tính.

Ý nghĩa của sản phẩm càng được khẳng định trong bối cảnh hiện nay, khi chữ Nôm Tày vẫn chưa được quan tâm đầu tư để làm ra các công cụ hỗ trợ người nghiên cứu. Nguồn dữ liệu chính của sản phẩm được xây dựng từ Tự điển chữ Nôm Tày do nhà nghiên cứu Tống Đại Hồng cung cấp.

Nhà nghiên cứu Tống Đại Hồng (sinh năm 1951) là người có nhiều đóng góp trong việc nghiên cứu, bảo tồn và số hóa chữ Nôm Tày. Ông là tác giả của công trình Tự điển chữ Nôm Tày được điện tử hóa, giúp lưu giữ chữ viết, tri thức dân gian và các giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc Tày; đồng thời xây dựng bộ phông chữ Nôm Tày để hiển thị trên máy tính. Tuy nhiên, vì thiếu một bộ gõ tương ứng nên nếu muốn dùng chữ Nôm Tày, các nhà nghiên cứu phải sao chép từng chữ từ trong Tự điển (hoặc tài liệu tương tự), gây tốn thời gian và giảm hiệu quả công việc.

Chỉ trong khoảng 2 tháng, nhóm học sinh đã hoàn thiện sản phẩm, góp phần giải quyết khó khăn của các nhà nghiên cứu trong quá trình số hóa tài liệu cổ. Sản phẩm cũng trở thành dự án đại diện cho Việt Nam tham dự cuộc thi First Lego League khu vực châu Á - Thái Bình Dương năm 2026 diễn ra tại Sydney (Australia) trong tháng 7 này.

Do chữ Nôm Tày là loại chữ tượng hình, không thể trực tiếp gõ trên hệ phím chữ Latin nên nhóm đã xây dựng quy tắc gõ bằng chữ Latin/Tày dựa theo quy tắc gõ Telex quen thuộc với người Việt Nam. Chẳng hạn, câu "Vằn nậy khỏi pây thon thư" (Hôm nay tôi đi học chữ) được nhập dưới dạng "Vawfn naajy khori paay thon thuw".

Bộ gõ còn tích hợp tính năng xem trước và lựa chọn ký tự đối với những từ có nhiều cách viết. Kết quả cho thấy, sản phẩm giúp nhập chữ Nôm Tày nhanh hơn; sử dụng được trong Word, PDF và tài liệu nghiên cứu; qua đó góp phần thúc đẩy quá trình số hóa, bảo tồn ngôn ngữ và văn hóa dân tộc Tày.

Từ lớp học đến hành trình gìn giữ di sản trên sân chơi quốc tế

Để bộ gõ vận hành hiệu quả, nhóm phải thống kê và chuyển đổi hơn 6.400 ký tự trong Tự điển chữ Nôm Tày sang dữ liệu theo quy tắc gõ Telex, sau đó từng dữ liệu tiếp tục được nhập vào phần lập trình của bộ gõ. "Các thành viên phải chia nhau xử lý dữ liệu hoàn toàn bằng tay. Quá trình đó gặp rất nhiều khó khăn nhưng cũng giúp chúng em hiểu sâu hơn về hệ thống chữ viết và văn hóa của người Tày", đại diện nhóm học sinh chia sẻ.

Nhằm rút ngắn thời gian thực hiện, nhóm học sinh cũng đã chủ động tìm hiểu và ứng dụng các công cụ tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) để hỗ trợ chuyển đổi, xử lý dữ liệu trước khi đưa vào chương trình.

"Sau nhiều ngày liên tục sửa lỗi, cải tiến và kiểm tra, cuối cùng bộ gõ đã hoàn thiện với đầy đủ các ký tự trong Tự điển chữ Nôm Tày và sẵn sàng đưa vào sử dụng thực tế. Sản phẩm sẽ tham dự phần thi Dự án đổi mới (Innovation Project) tại cuộc thi First Lego League khu vực châu Á - Thái Bình Dương năm 2026", đại diện nhóm học sinh cho biết.

Để chuẩn bị cho cuộc thi, nhóm học sinh đã gửi bộ gõ đến một số chuyên gia nghiên cứu chữ Nôm Tày để trải nghiệm và góp ý nhằm tiếp tục hoàn thiện sản phẩm. Không dừng lại ở một dự án dự thi, nhóm học sinh kỳ vọng bộ gõ sẽ được ứng dụng rộng rãi trong thực tiễn.

"Trong tương lai, nhóm mong muốn hợp tác với Viện Nghiên cứu Hán Nôm và các đơn vị văn hóa, nghệ thuật tại Tuyên Quang, Cao Bằng... để hỗ trợ xử lý, dịch thuật và phát triển các tài liệu chữ Nôm Tày, góp phần đưa loại chữ viết này đến gần hơn với cộng đồng", đại diện nhóm học sinh chia sẻ.

Đánh giá về dự án, thầy giáo Chu Hải Long (nhóm trưởng Robotics, Trường Wellspring Hà Nội) cho rằng, điều ấn tượng nhất không nằm ở sản phẩm công nghệ mà ở cách các học sinh tiếp cận vấn đề.

"Các em không chỉ ngồi trong lớp học để lên ý tưởng mà đã chủ động tìm hiểu, đi thực địa, gặp gỡ và trao đổi với các chuyên gia để xác định một vấn đề thực tiễn cần giải quyết. Từ đó, nhóm xây dựng giải pháp công nghệ nhằm góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của người Tày thông qua việc bảo tồn, khai thác các tài liệu cổ viết bằng chữ Nôm Tày.

Trong quá trình thực hiện, các em đã tự học, tự tìm hiểu nhiều công cụ và nền tảng công nghệ để phát triển bộ gõ. Dù gặp không ít khó khăn từ xử lý dữ liệu đến hoàn thiện phần mềm, cả nhóm đều kiên trì vượt qua. Kết quả là các em đã tạo ra một sản phẩm bước đầu được các nhà nghiên cứu đón nhận và đưa vào sử dụng. Đó là điều rất đáng trân trọng", thầy giáo Chu Hải Long nhấn mạnh.