Nhân lực công nghệ chiến lược: Thay đổi để đáp ứng nhu cầu thực tiễn

Để làm chủ những công nghệ chiến lược như công nghệ số (trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, internet vạn vật và chuỗi khối...), chip bán dẫn, robot và tự động hóa..., Việt Nam không chỉ cần những kỹ sư giỏi công nghệ lõi. Bởi từ phòng nghiên cứu đến một sản phẩm có thể sản xuất và thương mại hóa là cả một chuỗi năng lực, đòi hỏi nhân lực chuyên sâu, đồng thời có khả năng kết nối liên ngành.

Từ chuyên môn sâu đến năng lực liên ngành

Công ty cổ phần Công nghệ thông minh Naiscorp Robotics là doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực robot và trí tuệ nhân tạo (AI), phát triển các giải pháp robot dịch vụ và robot thông minh cho nhiều lĩnh vực, như: Ngân hàng, y tế, dịch vụ công, giáo dục, khách sạn và bán lẻ...

Naiscorp Robotics phát triển nền tảng công nghệ lõi URP (Universal Robot Platform). Một trong những sản phẩm của doanh nghiệp là robot lễ tân AI đã được triển khai thử nghiệm tại Ngân hàng Nông nghiệp Việt Nam (Agribank). Sản phẩm cũng từng được giới thiệu tại CES Las Vegas (Mỹ) vào tháng 1-2026, nơi doanh nghiệp ký ý định thư hợp tác (LOI) cho việc sản xuất khoảng 1.000 robot, giá trị ước tính khoảng 10 triệu USD nếu được hiện thực hóa.

Để phát triển những sản phẩm robot như vậy, Naiscorp Robotics cần nhân lực ở nhiều lĩnh vực, vừa có chuyên môn vững, vừa có khả năng tư duy hệ thống và phối hợp liên ngành.

Theo Tổng Giám đốc Naiscorp Robotics Nguyễn Xuân Tài, Việt Nam hiện nay còn thiếu nhân lực có chiều sâu ở một số khâu, như: Thiết kế công nghiệp, thiết kế cơ khí cho sản xuất, thiết kế khuôn và đúc nhựa, in 3D, hoàn thiện bề mặt, tích hợp cơ - điện - điện tử, sức bền vật liệu và vật liệu mới. Đặc biệt khan hiếm là những kỹ sư vừa hiểu thiết kế, vừa hiểu quy trình sản xuất, độ bền, độ tin cậy, khả năng bảo trì và giá thành sản phẩm.

Bên cạnh vấn đề chuyên môn, ông Nguyễn Xuân Tài cũng cho rằng, thái độ với nghề cũng là yếu tố quan trọng. “Doanh nghiệp rất cần những người thực sự yêu nghề và có trách nhiệm với sản phẩm mà mình làm ra. Công đoạn hoàn thiện cơ khí, điện - điện tử thường đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên trì rất lớn. Nếu thiếu tinh thần làm nghề nghiêm túc, sản phẩm có thể chạy được ở mức trình diễn nhưng khó đạt chất lượng thương mại”, ông Nguyễn Xuân Tài bày tỏ.

Ở lĩnh vực khác, tại Tổng công ty Công nghiệp công nghệ cao Viettel (Viettel High Tech), yêu cầu về nhân lực thể hiện rõ qua quá trình nghiên cứu, thiết kế chip và phát triển sản phẩm. Doanh nghiệp nghiên cứu thiết kế chip xử lý số vô tuyến 5G, tuyển dụng kỹ sư thiết kế SoC, với công việc trải từ phát triển thuật toán, thiết kế phần cứng đến kiểm thử, đo đạc và đánh giá. Những vị trí này đòi hỏi nhân lực có chuyên môn sâu và khả năng theo sát quá trình phát triển công nghệ đến sản phẩm thực tế.

Từ đào tạo đến trọng dụng

Những yêu cầu từ thực tiễn doanh nghiệp đặt ra bài toán lớn hơn về đào tạo và sử dụng nhân lực công nghệ chiến lược. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22-12-2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia nhấn mạnh yêu cầu phát triển, thu hút và trọng dụng nhân lực chất lượng cao.

Tại Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngày 22-8-2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Bộ Chính trị tiếp tục xác định giáo dục đại học giữ vai trò nòng cốt trong phát triển nhân lực trình độ cao, nhân tài.

Triển khai thực hiện 2 nghị quyết nêu trên, các trường đại học đang điều chỉnh chương trình đào tạo theo nhu cầu công nghệ chiến lược.

Điển hình là Đại học Quốc gia Hà Nội đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ đào tạo khoảng 10.000 nhân lực chất lượng cao về bán dẫn, đồng thời triển khai các chương trình về bán dẫn, vật liệu - vi điện tử, thiết kế vi mạch, kỹ thuật chip và đào tạo nâng cao, tái đào tạo kỹ sư.

Tại Học viện Công nghệ Bưu chính viễn thông (PTIT), việc đào tạo được gắn với thực hành và công nghệ mới, thông qua đầu tư các phòng thí nghiệm 5G, 6G; đổi mới chương trình theo hướng ứng dụng và tăng nguồn lực học bổng cho các ngành công nghệ mũi nhọn…

Từ đào tạo đến trọng dụng, việc tạo cơ chế phù hợp để thu hút và phát huy nhân lực chất lượng cao cũng đang được chú trọng. Chia sẻ về cơ chế tài chính đối với các nhiệm vụ nghiên cứu và phát triển (R&D) công nghệ chiến lược thuộc Chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia, đặc biệt về công nghệ chiến lược theo Thông tư số 49/2026/TT-BKHCN ngày 1-8-2026 của Bộ Khoa học và Công nghệ, Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia Đào Ngọc Chiến cho biết, cơ chế mới dành mức thù lao cao để thu hút nhân lực chất lượng cao.

Theo đó, mức trần thù lao đối với tổng công trình sư là 300 triệu đồng/tháng, chủ nhiệm nhiệm vụ là 150 triệu đồng/tháng. Mức thù lao cũng được xác định căn cứ theo vị trí, trách nhiệm, sản phẩm đầu ra và thời gian tham gia.

Theo Chủ tịch Mạng lưới Vietnam Innovation Hub - VIH (mạng lưới các tổ hợp cơ sở ươm tạo đổi mới sáng tạo tự nguyện tại Việt Nam - VIH) Chu Quang Thái, hành lang chính sách cho phát triển, thu hút nhân lực công nghệ chiến lược cơ bản đã được hình thành. Tuy nhiên, chính sách chỉ phát huy hiệu quả khi được triển khai đến đúng đối tượng. Doanh nghiệp, doanh nghiệp khởi nghiệp, tổ chức khoa học, công nghệ và cộng đồng nghiên cứu cũng cần có khả năng tiếp cận, hấp thụ chính sách.

Một vấn đề quan trọng khác là phải xác định rõ “đầu ra” của chính sách. Khi Nhà nước hỗ trợ thu hút nhân lực, đào tạo hay nghiên cứu, cần đồng thời tạo cơ chế để phát minh, sáng chế, công nghệ và giải pháp đổi mới sáng tạo được ứng dụng, có doanh nghiệp tiếp nhận và thị trường hấp thụ.

Theo ông Chu Quang Thái, với nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là những người làm công việc sáng tạo, môi trường nghiên cứu và cơ hội tạo ra giá trị có ý nghĩa không kém đãi ngộ.

“Nhà khoa học không chỉ làm vì tiền, mà còn vì mục tiêu và giá trị trí tuệ của mình. Quan trọng là tạo cơ chế để giá trị đó được tôn trọng và chứng minh trong thực tiễn”, ông Chu Quang Thái nhấn mạnh.