Nhận diện nguy cơ, xây dựng năng lực làm chủ không gian số

Nguy cơ tấn công mạng ngày càng lớn

Chia sẻ tại Hội nghị tập huấn kiến thức và diễn tập về an toàn thông tin mạng trên địa bàn xã Vĩnh Thanh (Hà Nội) ngày 10-9-2026, ông Nguyễn Công Quỳnh, chuyên gia VNPT Hà Nội (Chi nhánh Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam) cho rằng, khi ngày càng nhiều công việc, giao dịch và dữ liệu được đưa lên môi trường số, mỗi thiết bị và tài khoản đều có thể trở thành một điểm xâm nhập nếu người dùng thiếu kỹ năng bảo vệ. Theo khảo sát của Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, 46,15% cơ quan, doanh nghiệp được hỏi cho biết từng bị tấn công mạng trong năm 2024; tổng số vụ được ước tính hơn 659.000.

Theo thống kê được đưa ra tại buổi tập huấn, có hơn 3 loại hình tội phạm chuyên hoạt động trên môi trường mạng, đồng thời xảy ra nhiều vụ việc liên quan đến mua bán, chiếm đoạt dữ liệu trái phép, với tổng số hơn 160 triệu bản ghi dữ liệu bị lộ lọt trong năm 2025.

Trong một hệ thống mạng phức tạp, có nhiều cửa ngõ kết nối, mỗi thiết bị đều có thể trở thành một điểm xâm nhập. Một máy tính kết nối với Internet hay một điện thoại kết nối vào mạng nội bộ đều có thể trở thành "cánh cửa" để tin tặc tìm cách thâm nhập hệ thống. Đáng lưu ý, trí tuệ nhân tạo (AI) đang được sử dụng để tự động hóa và thực hiện nhiều công đoạn tấn công cực kỳ tinh vi, trong khi người dùng phổ thông vẫn có thể trở thành mắt xích yếu nhất.

Vì vậy, bảo đảm an toàn thông tin không chỉ là nhiệm vụ của bộ phận công nghệ mà đòi hỏi mỗi người sử dụng phải có kiến thức và kỹ năng tự bảo vệ. "Rủi ro không chỉ xuất hiện khi người dùng bị tấn công trực tiếp. Trong quá trình phổ cập AI, một nguy cơ khác đang hình thành từ chính thói quen sử dụng công nghệ thiếu kiểm soát là vô tình đưa dữ liệu cá nhân, tài liệu nội bộ hoặc thông tin nhạy cảm lên các nền tảng mở", ông Nguyễn Công Quỳnh cho biết.

Từ thực tiễn triển khai các chương trình phổ cập AI tại các địa phương, Thạc sĩ Nguyễn Đức Anh, người sáng lập Học viện STEAM (STEAM Academy), cho rằng đây là vấn đề cần được đặc biệt lưu ý. Người dùng có thể đưa văn bản, hình ảnh hoặc dữ liệu cá nhân vào khung chat để yêu cầu AI tóm tắt, chỉnh sửa, tạo hình ảnh, video... nhưng không phải lúc nào cũng nhận thức đầy đủ về cách dữ liệu được xử lý và những rủi ro có thể phát sinh.

Rủi ro này tập trung nhiều ở nhóm người mới bắt đầu như học sinh, người cao tuổi, tiểu thương, cán bộ hành chính cơ sở. Cán bộ có thể tải dự thảo văn bản, hồ sơ chưa công bố lên AI để tóm tắt; doanh nghiệp nhỏ đưa dữ liệu tài chính lên nền tảng mở; người dân cung cấp ảnh căn cước, mẫu giọng nói để chỉnh ảnh, tạo video mà không lường trước nguy cơ bị lợi dụng cho các kịch bản lừa đảo bằng deepfake.

Xây dựng năng lực nội sinh để làm chủ không gian số

Nếu nguy cơ không chỉ đến từ các cuộc tấn công trực tiếp mà còn từ việc người dùng vô tình để lộ dữ liệu, thì phổ cập AI không thể dừng ở việc hướng dẫn thao tác với công cụ. Theo TS Đỗ Ngọc Minh, Giám đốc Chương trình Tài nguyên Giáo dục Mở Việt Nam (VOER), đồng sáng lập Khan Academy Vietnam, làm chủ công nghệ còn là làm chủ cách tiếp nhận, kiểm chứng, xử lý thông tin và tạo ra giá trị trong không gian số.

Người sử dụng AI cần có khả năng kiểm chứng thông tin từ nguồn chính thống, hiểu những nguyên lý cơ bản để nhận diện nội dung sai lệch, đồng thời duy trì tư duy độc lập và ý thức về trách nhiệm khi sử dụng công nghệ. Nếu chương trình phổ cập chỉ tập trung vào một công cụ hay một nhóm câu lệnh, kiến thức sẽ nhanh chóng lạc hậu khi công nghệ thay đổi.

Đồng tình với nhận định trên, ThS Nguyễn Đức Anh phân tích thêm: Nội dung bảo vệ dữ liệu và an toàn khi sử dụng AI cần được đặt ngay từ đầu trong các chương trình phổ cập. Người dân cần được hướng dẫn nhận diện những loại thông tin không nên đưa lên các nền tảng AI công cộng, cách kiểm soát quyền truy cập và chia sẻ dữ liệu, đồng thời cảnh giác với những ứng dụng không rõ nguồn gốc có khả năng thu thập hình ảnh, giọng nói và các dữ liệu cá nhân.

Yêu cầu này càng trở nên cần thiết khi Việt Nam có hơn 85,6 triệu người sử dụng Internet, tương đương 84,2% dân số. Cùng với sự mở rộng của không gian số, dữ liệu cá nhân trở thành một nguồn lực quan trọng, đồng thời cũng là mục tiêu của nhiều hành vi xâm phạm. Chỉ trong 6 tháng đầu năm 2025, lực lượng chức năng phát hiện, xử lý 56 vụ việc liên quan đến mua bán trái phép dữ liệu cá nhân, với hơn 110 triệu bản ghi bị thu thập, giao dịch trái phép.

Việt Nam đã từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý cho vấn đề này. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân có hiệu lực từ ngày 1-1-2026, xác lập các quyền cơ bản của cá nhân đối với dữ liệu và nghiêm cấm nhiều hành vi như mua bán, chiếm đoạt, cố ý làm lộ hoặc làm mất dữ liệu cá nhân. Luật Trí tuệ nhân tạo có hiệu lực từ ngày 1-3-2026, theo hướng quản lý AI dựa trên mức độ rủi ro, gắn với yêu cầu về an toàn, minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Vấn đề còn lại là đưa những nguyên tắc đó thành kỹ năng phổ thông. Phổ cập AI vì thế không chỉ nhằm giúp người dân biết sử dụng công cụ, mà phải giúp họ hiểu giá trị của dữ liệu, biết kiểm chứng thông tin, nhận diện rủi ro và chủ động bảo vệ mình. Đó cũng là nền tảng để hình thành năng lực số bền vững. Công chức có năng lực số sẽ phục vụ người dân hiệu quả hơn; doanh nghiệp có năng lực số sẽ nâng cao năng lực quản trị; người dân có năng lực số sẽ hiểu rõ quyền lợi, trách nhiệm và biết bảo vệ tài sản dữ liệu của mình.

Trong bối cảnh AI tiếp tục thay đổi nhanh chóng, điều cần phổ cập không chỉ là cách sử dụng một công cụ cụ thể, mà là năng lực thích ứng với công nghệ. Khi mỗi người có khả năng sử dụng, kiểm chứng và tự bảo vệ trong môi trường số, công nghệ mới thực sự trở thành công cụ để người dân làm chủ không gian số, thay vì trở thành một mắt xích dễ bị khai thác trong nền kinh tế dữ liệu.